DECIMI MAGNI AUSONII OPUSCULA.
                I
      <PRAEFATIUNCULAE>
                1
  DOMINO MEO ET OMNIUM THEODOSIO AUGUSTO
           AUSONIUS TUUS.
Agricolam si flava Ceres dare semina terrae,
Gradivus iubeat si capere arma ducem,
solvere de portu classem Neptunus inermem
fidere tam fas est quam dubitare nefas,
insanum quamvis hiemet mare crudaque tellus
seminibus, bello nec satis apta manus.
Nil dubites auctore bono. Mortalia quaerunt
consilium: certus iussa capesse dei.
Scribere me Augustus iubet et mea carmina poscit,
paene rogans: blando vis latet imperio.
Non habeo ingenium, Caesar sed iussit: habebo.
Cur me posse negem, posse quod ille putat?
Invalidas vires ipse excitat et iuvat idem,
qui iubet: obsequium sufficit esse meum.
Non tutum renuisse deo: laudata pudoris
saepe mora est, quotiens contra parem dubites.
Quin etiam non iussa parant erumpere dudum
carmina. Quis nolit Caesaris esse liber,
ne ferat indignum vatem centumque lituras,
mutandas semper deteriore nota?
Tu modo te iussisse, pater Romane, memento
inque meis culpis da tibi tu veniam.
          2
AUSONIUS LECTORI SALUTEM
Ausonius genitor nobis, ego nomine eodem:
qui sim, qua secta, stirpe, lare et patria,
adscripsi, ut nosses, bone vir, quicumque fuisses,
et notum memori me coleres animo.
Vasates patria est patri: gens Haedua matri
de patre, Tarbellis set genetrix ab Aquis,
ipse ego Burdigalae genitus: divisa per urbes
quattuor antiquas stirpis origo meae.
Hinc late fusa est cognatio. Nomina multis
ex nostra, ut placitum, ducta domo veniant.
Derivata aliis, nobis ab stemmate primo
et non cognati, sed genetiva placent.
Set redeo ad seriem. Genitor studuit medicinae,
disciplinarum quae dedit una deum
nos ad grammaticen studium convertimus et mox
rhetorices etiam quod satis attigimus.
Nec fora non celebrata mihi, set cura docendi
cultior et nomen grammatici merui,
non tam grande quidem, quo gloria nostra subiret
Aemilium  aut Scaurum  Berytiumve Probum,
sed quo nostrates, Aquitanica nomina, multos
conlatus, set non subditus, aspicerem;
exactisque dehinc per trina decennia fastis
deserui doctor municipalem operam,
aurea et Augusti palatia iussus adire
Augustam subolem grammaticus docui,
mox etiam rhetor. Nec enim fiducia nobis vana
aut non solidi gloria iudicii.
Cedo tamen fuerint fama potiore magistri, dum
nulli fuerit discipulus melior.
Alcides Atlantis et Aeacides Chironis,
paene Iove iste satus, filius ille Iovis,
Thessaliam Thebasque suos habuere penates: at
meus hic toto regnat in orbe suo.
Cuius ego comes et quaestor  et, culmen honorum,
praefectus Gallis et Libyae et Latio,
et prior indeptus fasces Latiamque curulem,
consul, collega posteriore, fui.
Hic ego Ausonius: sed tu ne temne, quod ultro
patronum nostris te paro carminibus.
       3
AUSONIUS SYAGRIO
Pectoris ut nostri sedem colis, alme Syagri,
 communemque habitas alter ego Ausonium:
 sic etiam nostro praefatus habebere libro, differat ut
nihilo, sit tuus anne meus.
              II.
           EPHEMERIS
   ID EST TOTIUS DIEI NEGOTIUM
              1.
Mane iam clarum reserat fenestras,
iam strepit nidis vigilax hirundo:
tu velut primam mediamque noctem,
Parmeno, dormis.
Dormiunt glires hiemem perennem,
sed cibo parcunt: tibi causa somni,
multa quod potas nimiaque tendis
 mole saginam.
Inde nec flexas sonus intrat aures
et locum mentis sopor altus urget
nec coruscantis oculos lacessunt
fulgura lucis.
Annuam quondam iuveni quietem,
noctis et lucis vicibus manentem,
fabulae fingunt, cui Luna somnos
continuarit.
Surge, nugator, lacerande virgis,
surge, ne longus tibi somnus, unde
non times, detur: rape membra molli,
Parmeno, lecto.
Fors et haec somnum tibi cantilena
Sapphico suadet modulata versu?
Lesbiae depelle modum quietis,
acer iambe.
         2.
      PARECBASIS
 Puer, eia, surge et calceos
et linteam da sindonem;
da, quidquid est, amictui
quod iam parasti, ut prodeam.
Da rore fontano abluam
manus et os et lumina.
Pateatque fac sacrarium
nullo paratu extrinsecus.
Pia verba, vota innoxia,
rei divinae copia est.
Nec tus cremandum postulo
nec liba crusti mellei
foculumque vivi caespitis
vanis relinquo altaribus.
Deus precandus est mihi
ac filius summi Dei,
maiestas unius modi,
sociata sacro spiritu.
Et ecce iam vota ordior
et cogitatio numinis
praesentiam sentit pavens -
pavetne quicquam spes, fides?
              3.
            ORATIO.
Omnipotens, solo mentis mihi cognite cultu,
ignorate malis et nulli ignote piorum:
principio extremoque carens, antiquior aevo,
quod fuit aut veniet: cuius formamque modumque
nec mens conplecti poterit nec lingua profari:
cernere quem solus coramque audire iubentem
fas habet et patriam propter considere dextram
ipse opifex rerum, rebus causa ipse creandis.
Ipse dei verbum, verbum deus, anticipator
mundi, quem facturus erat: generatus in illo
tempore, quo tempus nondum fuit: editus ante
quam iubar et rutilus caelum inlustraret Eous:
quo sine nil actum, per quem facta omnia: cuius
in caelo solium, cui subdita terra sedenti
et mare et obscurae chaos insuperabile noctis:
inrequies, cuncta ipse movens, vegetator inertum:
non genito genitore deus, qui fraude superbi
offensus populi gentes in regna vocavit,
stirpis adoptivae meliore propage colendus:
cernere quem licuit proavis, quo numine viso
et patrem vidisse datum contagia nostra
qui tulit et diri passus ludibria leti
esse iter aeternae docuit remeabile vitae:
nec solam remeare animam, sed corpore toto
caelestes intrare plagas et inane sepulcri
arcanum vacuis adopertum linquere terris.
Nate patris summi nostroque salutifer aevo,
virtutes patrias genitor cui tradidit omnes,
nil ex invidia retinens plenusque datorum,
pande viam precibus patriasque haec perfer ad aures.
Da, pater, invictam contra omnia crimina mentem
vipereumque nefas nocituri averte veneni.
Sit satis, antiquam serpens quod prodidit Aevam
deceptumque adiunxit Adam: nos sera nepotum
semina, veridicis aetas praedicta prophetis,
vitemus laqueos, quos letifer implicat anguis.
Pande viam, quae me post vincula corporis
aegri in sublime ferat, puri qua lactea caeli
semita ventosae superat vaga nubila lunae,
qua proceres abiere pii quaque integer olim
raptus quadriiugo penetrat super aera curru
Elias et solido cum corpore praevius Enoch.
Da, pater, aeterni speratam luminis auram,
si lapides non iuro deos unumque verendi
suspiciens altare sacri libamina vitae
intemerata fero: si te dominique deique
unigenae cognosco patrem mixtumque duobus,
qui super aequoreas volitabat spiritus undas.
Da, genitor, veniam cruciataque pectora purga,
si te non pecudum fibris, non sanguine fuso
quaero nec arcanis numen coniecto sub extis:
si scelere abstineo errori obnoxius et si
opto magis quam fido bonus purusque probari.
Confessam dignare animam, si membra caduca
exsecror et tacitum si paenitet altaque sensus
formido excruciat tormentaque sera gehennae
anticipat patiturque suos mens saucia manes.
Da, pater, haec nostro fieri rata vota precatu.
Nil metuam cupiamque nihil: satis hos rear esse,
quod satis est. Nil turpe velim nec causa pudoris
sim mihi. Non faciam cuiquam, quae tempore eodem
nolim facta mihi. Nec vero crimine laedar,
nec maculer dubio: paulum distare videtur
suspectus vereque reus. Male posse facultas
nulla sit et bene posse adsit tranquilla potestas.
Sim tenui victu atque habitu, sim carus amicis
et semper genitor sine volnere nominis huius.
Non animo doleam, non corpore: cuncta suetis
fungantur membra officiis, nec saucius ullis
partibus amissum quicquam desideret usus.
Pace fruar, securus agam, miracula terrae
nulla putem. Suprema diei cum venerit hora,
nec timeat mortem bene conscia vita nec optet.
Purus ab occultis cum te indulgente videbor,
omnia despiciam, fuerit cum sola voluptas
iudicium sperare tuum. Quod dum sua differt
tempora cunctaturque dies, procul exige saevum
insidiatorem blandis erroribus anguem.
Haec pia, sed maesto trepidantia vota reatu,
nate, apud aeternum placabilis adsere patrem,
salvator, deus ac dominus, mens, gloria, verbum,
filius, ex vero verus, de lumine lumen,
aeterno cum patre manens, in saecula regnans,
consona quem celebrant modulati carmina David:
et responsuris ferit aera vocibus Amen.
              4
           EGRESSIO
 Satis precum datum deo,
quamvis satis numquam reis
fiat precatu numinis.
Habitum forensem da, puer.
Dicendum amicis est have
valeque, quod fit mutuum.
Quod cum per horas quattuor
. . . . . . . . . . . . . .
inclinet ad meridiem,
monendus est iam Sosias.
        5
LOCUS INVITATIONIS
Tempus vocandis namque amicis appetit.
Ne nos vel illis demoremur prandium,
propere per aedes curre vicinas, puer.
Scis ipse, qui sint: iamque dum loquor, redi.
Quinque advocavi. Sex enim convivium
cum rege iustum, si super, convicium est.
Abiit: relicti nos sumus cum Sosia.
        6
LOCUS ORDINANDI COQUI
Sosia, prandendum est. Quartam iam totus in horam
sol calet: ad quintam flectitur umbra notam.
An vegeto madeant condita opsonia gustu
(fallere namque solent), experiundo proba.
Concute ferventes palmis volventibus ollas,
tingue celer digitos iure calente tuos,
vibranti lambat quos umida lingua recursu.
.............................
           7
.............................
quadrupedum et volucrum vel cum terrena marinis
monstra admiscentur, donec purgantibus euris
difflatae liquidum tenuentur in aera nubes.
Nunc fora, nunc lites, lati modo pompa theatri
visitur et turmas equitum caedesque latronum
perpetior; lacerat nostros fera belua vultus
aut in sanguinea gladio grassamur harena.
Per mare navifragum gradior pedes et freta cursu
transilio et subitis volito super aera pinnis.
Infandas etiam veneres incestaque noctis
dedecora et tragicos patimur per somnia coetus.
Perfugium tamen est, quotiens portenta soporum
solvit rupta pudore quies et imagine foeda
libera mens vigilat; totum bene conscia lectum
pertractat secura manus: probrosa recedit
culpa tori et profugi munus cum crimine somni.
Cerno triumphantes inter me plaudere: rursum
inter captivos trahor exarmatus Alanos.
Templa deum sanctasque fores palatiaque aurea
specto et Sarrano videor discumbere in ostro:
et mox fumosis conviva accumbo popinis.
Divinum perhibent vatem sub frondibus ulmi
vana ignavorum simulacra locasse soporum
et geminas numero portas: quae fornice eburno
semper fallaces glomerat super aera formas:
altera, quae veros emittit cornea visus.
Quod si de dubiis conceditur optio nobis,
desse fidem laetis melius quam vana timeri.
Ecce ego iam malim falli. Nam, dum modo semper
tristia vanescant, potius caruisse fruendis
quam trepidare malis. Satis est bene, si metus absit.
Sunt et qui fletus et gaudia contraversum
coniectent varioque trahant eventa relatu.
Ite per obliquos caeli, mala somnia, mundos,
inrequieta vagi qua difflant nubila nimbi,
lunares habitate polos. Quid nostra subitis
limina et angusti tenebrosa cubilia tecti?
Me sinite ignavas placidum traducere noctes,
dum redeat roseo mihi Lucifer aureus ortu.
Quod si me nullis vexatum nocte figuris
mollis tranquillo permulserit aere somnus,
hunc lucum, nostro viridis qui frondet in agro
ulmeus, excubiis habitandum dedico vestris.
III.
ECLOGARUM <LIBER>
1.
AUSONIUS DREPANIO FILIO
«Cui dono lepidum novum libellum?»
Veronensis ait poeta quondam inventoque
dedit statim Nepoti. At nos inlepidum,
rudem libellum, burras quisquilias
ineptiasque, credemus gremio cui fovendum?
Inveni, trepidae silete nugae,
nec doctum minus et magis benignum,
quam quem Gallia praebuit Catullo.
Hoc nullus mihi carior meorum,
quem pluris faciunt novem sorores,
quam cunctos alios, Marone dempto.
«Pacatum haut dubie, poeta, dicis?»
Ipse est. Intrepide volate, versus,
et nidum in gremio fovete tuto.
Hic vos diligere, hic volet tueri:
ignoscenda teget, probata tradet:
post hunc iudicium timete nullum. Vale.
        2
EX GRAECO. PYTHAGORICON DE AMBIGUITATE
ELIGENDAE VITAE
Quod vitae sectabor iter si plena tumultu
sunt fora, si curis domus anxia, si peregrinos
cura domus sequitur, mercantem si nova semper
damna manent, cessare vetat si turpis egestas,
si vexat labor agricolam, mare naufragus horror
infamat, poenaeque graves in caelibe vita
et gravior cautis custodia vana maritis,
sanguineum si Martis opus, si turpia lucra
faenoris et velox inopes usura trucidat?
Omne aevum curae, cunctis sua displicet aetas.
Sensus abest parvis lactantibus et puerorum
dura rudimenta et iuvenum temeraria pubes.
Afflictat fortuna viros per bella, per aequor,
irasque insidiasque catenatosque labores
mutandos semper gravioribus. Ipsa senectus
exspectata diu votisque optata malignis
obicit innumeris corpus lacerabile morbis.
Spernimus in commune omnes praesentia. Quosdam
constat nolle deos fieri. Iuturna reclamat:
«quo vitam dedit aeternam? Cur mortis adempta est
condicio?». Sic Caucasea sub rupe Prometheus
testatur Saturnigenam nec nomine cessat
incusare Iovem, data sit quod vita perennis.
Respice et ad cultus animi. Sic nempe pudicum
perdidit Hippolytum non felix cura pudoris.
E contra inlecebris maculosam degere vitam
quem iuvat, aspiciat poenas et crimina regum,
Tereos incesti vel mollis Sardanapalli.
Perfidiam vitare monent tria Punica bella,
set prohibet servare fidem deleta Saguntos.
Vive et amicitias semper cole. - Crimen ob istud
cur malus antetuli? Num dicto aut denique voltu
perstrictus quisquam? Cur me natura magis quam
disciplina trahit? Sic dicta et facta per omnia
ingrediens ortoque a vespere cuncta revolvens
offensus pravis dat palmam et praemia rectis.
              4
  NAI KAI OY PYTHAGORIKON
Est et Non cuncti monosyllaba nota frequentant.
His demptis nil est, hominum quod sermo volutet.
Omnia in his et ab his sunt omnia, sive negoti
sive oti quicquam est, seu turbida sive quieta.
Alterutro, pariter nonnumquam, saepe seorsis
obsistunt studiis, ut mores ingeniumque,
ut faciles vel difficiles contentio nancta est.
Si consentitur, mora nulla intervenit «est est»:
sin controversum, dissensio subiciet «non». Hinc
fora dissultant clamoribus, hinc furiosi
iurgia sunt circi, cuneati hinc laeta theatri
seditio, et tales agitat quoque curia lites.
Coniugia et nati cum patribus ista quietis
verba serunt studiis salva pietate loquentes.
Hinc etiam placidis schola consona disciplinis
dogmaticas agitat placito certamine lites.
Hinc omnis certat dialectica turba sophorum.
Est lux: estne dies ergo? Non convenit istuc.
Nam facibus multis aut fulgeribus quotiens lux
est nocturna homini, non est lux ista diei.
Est et non igitur, quotiens lucem esse fatendum est
set non esse diem. Mille hinc certamina surgunt,
hinc pauci multi quoque talia conmeditantes
murmure concluso rabiosa silentia rodunt.
Qualis vita hominum, duo quam monosyllaba versant!
        5
DE AETATIBUS ANIMANTIUM. HESIODION
Ter binos deciesque novem super exit in annos
iusta senescentum quos implet vita virorum.
Hos novies superat vivendo garrula cornix,
et quater egreditur cornicis saecula cervus.
Alipedem cervum ter vincit corvus, et illum
multiplicat novies Phoenix, reparabilis ales.
Quem nos perpetuo decies praevertimus aevo,
Nymphae Hamadryades, quarum longissima vita est
Haec cohibet finis vivacia fata animantum.
Cetera secreti novit deus arbiter aevi:
tempora quae Stilbon volvat, quae saecula Phaeron
quos Pyrois habeat, quos Iuppiter igne benigno
circuitus, quali properet Venus alma recursu,
qui Phoeben, quanti maneant Titana labores,
donec consumpto, magnus qui dicitur, anno
rursus in anticum veniant vaga sidera cursum
qualia dispositi steterant ab origine mundi.
          6.
DE RATIONE LIBRAE
Miraris quicumque manere ingentia mundi
corpora, sublimi caeli circumdata gyro,
et tantae nullam moli intercedere labem,
accipe, quod mirere magis. Tenuissima tantis
principia et nostros non admittentia visus
parvarum serie constant conexa atomorum,
set solidum in parvis nullique secabile segmen.
Unde vigor viresque manent aeternaque rerum
mobilitas nulloque umquam superabilis aevo.
Divinis humana licet conponere. Sic est
as solidus, quoniam bis sex de partibus aequis
constat et in minimis paribus tamen una manet vis.
Nam si quid numero minuatur, summa vacillat
convulsaeque ruunt labefacto corpore partes,
ut, medium si quis vellat de fornice saxum,
incumbunt cui cuncta, simul devexa sequentur
cetera communemque trahent a vertice lapsum.
Non aliter libra est. Si defuit uncia, totus
non erit as nomenque deunx iam cassus habebit.
Nec dextans retinet nomen sextante remoto
et dodrans quadrante carens auctore carebit
divulsusque triens prohibet persistere bessem.
Iam quincunx tibi nullus erit, si gramma revellas.
Et semis, cui semis erit pereuntibus assis
partibus? Et cuius librae pars septima septunx?
Libra igitur, totum si nulla in parte vacillet.
Ponderis et numeri morumque operumque et aquarum
libra: nec est modulus, quem non hoc nomine signes.
Telluris, medio quae pendet in aere, libra est
et solis lunaeque vias sua libra cohercet.
Libra dii somnique pares determinat horas,
libra Caledonios sine litore continet aestus:
tu quoque certa mane morum mihi libra meorum.
        7
  DE RATIONE PUERPERII MATURI
Omnia, quae vario rerum metimur in actu,
astrorum dominatus agit; terrenaque tantum
membra homini, e superis fortuna et spiritus auris,
septeno moderanda choro: set praesidet ollis
sortitus regimen nitidae Sol aureus aethrae.
Nec sola in nobis moderatur tempora vitae,
dum breve solliciti spatium producimus aevi:
creditur occultosque satus et tempora vitae
materno ducenda utero formare videndo
et nondum exortae leges conponere vitae.
Namque ubi conceptus genitali insederit arvo,
haut dubium Solem cuicumque insistere signo.
Qui cum vicini stationem ceperit astri,
contiguos nullum transfundit lumen in ortus.
Ast ubi conversis post menstrua tempora habenis
scandit purpureo iam tertia sidera curru,
obliqua exilem demittit linea lucem,
adspirans tenues per inertia pondera motus.
Quarta in sede viget primi indulgentia Solis,
suadet et infusus teneros coalescere fetus.
Fulgor tetragono aspectu vitale coruscat
clarum et lene micans, quintique <e> cardine signi
incutit attonitam vegetato infante parentem.
Nam sexto vis nulla loco, quia nulla tuendi
aequati lateris signatur regula Phoebo.
Ast ubi signiferae media in regione cohortis
septimus accepit limes rutilantia flammis
recto castra situ, turgentis foedera partus
iam plena sub luce videt, nec fulgura parci
luminis intendens toto fovet igne coronae.
Hinc illud, quod legitimos Lucina labores
praevenit et gravidos sentit subrepere nixus
ante exspectatum festina puerpera votum.
Quod nisi, septeno cum lumina fudit ab astro,
impulerit tardi claustra obluctantia partus,
posterior nequeat, possit prior: an quia sexto
aemulus octavi conspectus inutilis astri
nescit conpariles laterum formare figuras?
Set nono incumbens signo cunctantia matrum
vota levat, trigono vires sociante sequenti.
At si difficilis trahit Ilithyia retrorsum,
tetragon absolvet dubiarum vincla morarum.
              8
   DE NOMINIBUS SEPTEM DIERUM
Nomina, quae septem vertentibus apta diebus
annus habet, totidem errantes fecere planetae,
quos indefessa volvens vertigine mundus
signorum obliqua iubet in statione vagari.
Primum supremumque diem radiatus habet Sol.
Proxima fraternae succedit Luna coronae.
Tertius adsequitur Titania lumina Mavors.
Mercurius quarti sibi vindicat astra diei.
Inlustrant quintam Iovis aurea sidera zonam.
Sexta salutigerum sequitur Venus alma parentem.
Cuncta supergrediens Saturni septima lux est.
Octavum instaurat revolubilis orbita Solem.
            9
      MONOSTICHA DE MENSIBUS
Primus Romanas ordiris, Iane, kalendas.
Februa vicino mense Numa instituit.
Martius antiqui primordia protulit anni
Fetiferum Aprilem vindicat alma Venus.
Maiorum dictus patrum de nomine Maius.
Iunius aetatis proximus est titulo.
Nomine Caesareo Quintilem Iulius auget.
Augustus nomen Caesareum sequitur.
Autumnum, Pomona, tuum September opimat.
Triticeo October faenore ditat agros.
Sidera praecipitas pelago, intempeste November.
Tu genialem hiemem, feste December, agis.
     10
  ITEM DISTICHA
Iane nove, primo qui das tua nomina mensi, Iane
bifrons, spectas tempora bina simul.
Post superum cultus vicino Februa mense dat
Numa cognatis manibus inferias.
Martius et generis Romani praesul et anni a prima
dabas Latiis tempora consulibus.
Aeneadum genetrix vicino nomen Aprili dat Venus:
est Marti namque Aphrodita comes.
Maia dea an maior, Mai, te fecerit aetas, ambigo:
sed mensi est auctor uterque bonus.
Iunius hunc sequitur duplici celebrandus honore,
seu nomen Iuno sive Iuventa dedit.
Inde Dionaeo praefulgens Iulius astro
aestatis mediae tempora certa tenet.
Augustus sequitur cognatum a Caesare nomen,
ordine sic anni proximus, ut generis.
Nectuntur post hos numerumque ex ordine signant:
September, Bacchi munere praela rigans,
et qui sementis per tempora faenore laetus
October cupidi spem fovet agricolae,
quique salo mergens sollemnia signa November
praecipitat, caelo mox reditura suo.
Concludens numerum genialia festa December
finit, ut a bruma mox novus annus eat.
        11
 DE TRIBUS MENSTRUIS MENSUUM
Bis senas anno reparat Lucina  kalendas,
et totidem medias dat currere Iuppiter idus,
nonarumque diem faciunt infra octo secundi.
Haec sunt Romano tantum tria nomina mensi,
cetera per numeros sunt cognomenta dierum.
        12
 QUOTENI DIES SINT MENSUUM SINGULORUM
Inplent tricenas per singula menstrua luces
Iunius Aprilisque et cum Septembre November.
Unum ter denis cumulatius adde diebus
per septem menses, Iani Martisque kalendis
et quas Maius agit, quas Iulius Augustusque
et quas October positusque in fine December.
Unus erit tantum duodetriginta dierum,
quem Numa praeposito voluit succedere Iano.
Sic ter centenis decies accedere senos
quadrantemque et quinque dies sibi conputat annus
        13
QUO MENSE QUOTAE NONAE VEL IDUS SINT
At nonas modo quarta aperit, modo sexta refert lux.
Sexta refert Mai Octobris Martisque recursu
et qui solstitio sua tempora Iulius infert.
Cetera pars mensum quartis est praedita nonis:
omnes vero idus octava luce recurrunt.
          14
QUOTAE KALENDAE SINT MENSUUM SINGULORUM
Post idus, quas quisque suas habet ordine mensis,
diversae numero redeunt variante kalendae,
dum .....rursumque iterumque vocantur,
ut tandem optati procedant temporis ortus.
Ter senis unoque die genialia festa
porrigit ut Ianum arcessat nova bruma morantem.
Hoc numero mensisque Numae  redit autumnique
principium referens Bacchi September alumnus.
Iulius et Maius positusque in fine December
Octoberque die revocatur tardius uno.
Inde die redeunt minus uno, quattuor ultra,
quos numero adiciam, Sextilis, Iunius atque
Aprilis, post quos paenultima meta November.
Ter quinis unoque die, Iunonie Mavors,
ut redeas referasque exordia prima, cieris.
Hoc numero ad plenum vertens reparabitur annus
                  15
  RATIO DIERUM ANNI VERTENTIS
Nonaginta dies et quattuor ac medium Sol
conficit, a tropico in tropicum dum permeat astrum,
octipedem in Cancrum Phrixeo ab Ariete pergens.
Hoc spatio aestivi pulsusque et meta diei.
Semidiemque duosque dies deciesque novenos
a Cancro in Chelas aequatae tempora noctis
atque dii cursu peragit Sol aureus altero,
autumni aestatisque simul confinia miscens.
Unde autumnales transcurrens ordine menses
ad tropicum pergit signum gelidi Capricorni,
octo dies decies octonis insuper addens
quadrantemque diei, quinto qui protinus anno
mense Numae extremo nomen capit embolimaei.
Inde ad Agenorei festinans cornua Tauri,
scandit Lanigeri tropicum Sol aureus astrum,
nonaginta dies decreto fine cohercens.
Hic tibi circus erit semper vertentibus annis
ter centum ac senis decies et quinque diebus.
           16.
QUO MENSE QUOD SIGNUM SIT AD CURSUM SOLIS
Principium Iani sancit tropicus Capricornus.
Mense Numae in medio solidi stat sidus Aquari.
Procedunt duplices in Martia tempora Pisces.
Respicis Apriles, Aries Phryxee, kalendas.
Maius Agenorei miratur cornua Tauri.
Iunius aequatos caelo videt ire Laconas.
 Solstitio ardentis Cancri fert Iulius astrum.
Augustum mensem Leo fervidus igne perurit.
Sidere, Virgo, tuo Bacchum September opimat.
Aequat et October sementis tempore Libram.
Scorpios hibernum praeceps iubet ire Novembrem.
Terminat Arquitenens medio sua signa Decembri.
              17.
A SOLSTITIO IN AEQUINOCTIUM RATIO
Sol profectus a teporo veris aequinoctio
post semidiem postque totos nonaginta et quattuor
fervidis flagrans habenis pulsum aestivum conficit.
Inde autumnus noctis horas librans aequo lumine
octo et octoginta goeris et super trihorio.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Inde floridum reflexis ver revisit oreis
additis ad hos priores goeros geminis orbibus.
           18
 DE MENSIBUS ET QUATTUOR ANNI TEMPORIBUS
Aeternos menses et tempora quattuor anni
quattuor ista tibi subiecta monosticha dicent.
Martius, Aprilis, Maius sunt tempora veris.
Iulius, Augustus nec non et Iunius aestas.
Septembri, Octobri autumnat totoque Novembri.
Brumales Ianus, Februarius atque December.
            19.
    DE LUSTRALIBUS AGONIBUS
Quattuor antiquos celebravit Achaia ludos.
Caelicolum duo sunt et duo festa hominum;
sacra Iovis Phoebique, Palaemonis Archemorique,
serta quibus pinus, malus, oliva, apium.
              20
      DE LOCIS AGONUM
Prima Iovi magno celebrantur Olympia Pisae.
Parnasus Clario sacravit Pythia Phoebo.
Isthmia Portuno bimaris dicat alta Corinthos.
Archemori Nemeaea colunt funebria Thebae.
         21
   DE AUCTORIBUS AGONUM
Primus Olympiacae sacravit festa coronae
Iuppiter Argivi stadia ad longissima circi.
Proximus Alcides Nemeae sacravit honorem.
Haec quoque temporibus quinquennia sacra notandis
Isthmia Neptuno data sunt et Pythia Phoebo
ancipiti cultu divorum hominumque sepultis.
           22
  QUOD IDEM QUI SACRI AGONES SUNT
  ET FUNEBRES LUDI HABEANTUR
Tantalidae Pelopi maestum dicat Elis honorem,
Archemori Nemeaea colunt quinquennia Thebae,
Isthmia defuncto celebrata Palaemone notum,
Pythia placando Delphi statuere draconi.
             23
       DE FERIIS ROMANIS
Nunc et Apollineos Tiberina per ostia ludos
et Megalesiacae matris operta loquar
Vulcanique dies, autumni exordia primi,
Quinquatrusque deae Pallados expediam
et medias idus Mai Augustique recursu,
quas sibi Mercurius quasque Diana dicat:
matronae quae sacra colant pro laude virorum,
Mavortis primi cum rediere dies.
Festa Caprotinis memorabo celebria nonis,
cum stola matronis dempta tegit famulas:
quattuor illa etiam discretis partibus anni
solstitia et luces nocte dieque pares.
Nec Regifugium pulsis ex urbe tyrannis
laetum Romanis fas reticere diem.
Visne Opis ante sacrum  vel Saturnalia dicam
festaque servorum, cum famulantur eri,
et numquam certis redeuntia festa diebus,
compita per vicos cum sua quisque colit?
Aut duplicem cultum, quem Neptunalia dicunt
et quem de Conso consiliisque vocant?
Festa haec, navigiis aut quae celebrata quadrigis,
iungunt Romanos finitimosque duces?
Adiciam cultus peregrinaque sacra deorum,
natalem Herculeum vel ratis Isiacae,
nec non lascivi Floralia laeta theatri,
quae spectare volunt, qui voluisse negant?
Nunc etiam veteres celebrantur Equirria ludi:
prima haec Romanus nomina circus habet.
Et Dionysiacos Latio cognomine ludos
Roma colit, Liber quae sibi vota dicat.
Aediles etiam plebi aedilesque curules
sacra Sigillorum nomine dicta colunt.
Et gladiatores funebria proelia notum
decertasse foro: nunc sibi harena suos
vindicat, extremo qui iam sub fine Decembris
falcigerum  placant sanguine Caeligenam.
             24
MONOSTICHA DE AERUMNIS HERCULIS
Prima Cleonaei tolerata aerumna leonis.
Proxima Lernaeam ferro et face contudit hydram.
Mox Erymantheum vis tertia perculit aprum.
Aeripedis quarto tulit aurea cornua cervi.
Stymphalidas pepulit volucres discrimine quinto.
Thraeiciam sexto spoliavit Amazona balteo.
Septima in Augei stabulis inpensa laboris.
Octava expulso numeratur adoria tauro.
In Diomedeis victoria nona quadrigis
Geryone extincto decimam dat Hiberia palmam.
Undecimo mala Hesperidum destricta triumpho.
Cerberus extremi suprema est meta laboris.
              25.
HIC VERSUS SINE AUCTORE EST.
QUO DIE QUID DEMI DE CORPORE OPORTEAT
Ungues Mercurio, barbam Iove, Cypride crines.
       26.
     HOC SIC REFELLENDUM
Mercurius furtis probat ungues semper acutos
articulisque aciem non sinit imminui.
Barba Iovi, crinis Veneri decor. Ergo necesse est,
ut nolint demi, quo sibi uterque placent.
Mavors imberbos et calvos, Luna, adamasti:
non prohibent comi tum caput atque genas.
Sol et Saturnus nil obstant unguibus. Ergo
non placitum divis tolle monostichium.
         IV.
      <PRECATIONES>
 PRECATIO CONSULIS DESIGNATI PRIDIE
     KAL. IAN. FASCIBUS SUMPTIS
Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol,
consulis Ausonii Latiam visure curulem.
Ecquid ab Augusta nunc maiestate secundum
quod mireris habes? Roma illa domusque Quirini
et toga purpurei rutilans praetexta senati
hoc capite aeternis signat sua tempora fastis.
Anne, bonis coepte auspiciis, da vere salubri
apricas ventorum animas, da roscida Cancro
solstitia et gelidum Boream  Septembribus horis.
Mordeat autumnas frigus subtile pruinas
et tenuata modis cesset mediocribus aestas.
Sementem Notus umificet, sit bruma nivalis,
dum pater antiqui renovatur Martius anni.
Spiret odorato florum nova gratia Maio,
Iulius et segetes coquat et mare temperet Euris,
Sirius ardentem non augeat igne Leonem,
discolor arboreos variet Pomona sapores,
mitiget autumnus, quod maturaverit aestas,
et genialis hiemps parta sibi dote fruatur.
Pacem mundus agat nec turbida sidera regnent.
Nulla tuos, Gradive, offendat stella penates,
quae non aequa tibi, non Cynthia, non celer Arcas
finitimus terris, non tu, Saturne, supremo
ultime circuitu. Procul a Pyroente remotus
tranquillum properabis iter. Vos comminus ite,
stella salutigeri Iovis et Cythereie Vesper
non umquam hospitibus facilis Cyllenius absit.
Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol.
Hostibus edomitis, qua Francia mixta Suebis
certat ad obsequium, Latiis ut militet armis,
qua vaga Sauromates sibi iunxerat agmina Chuni
quaque Getes sociis Histrum adsultabat Alanis
(hoc mihi praepetibus Victoria nuntiat alis),
iam venit Augustus, nostros ut comat honores,
officio exornans, quos participare cupisset.
Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol.
Aurea venturo, Sol, porrige gaudia Iano:
fascibus Ausonii succedet Caesar in annum,
quintam Romulei praetextam habiturus honoris.
Ecce ubi se cumulat mea purpura (mitibus audi
auribus hoc, Nemesis) , post me dignatur oriri
Augustus consul. Plus quam conferre videtur
me sibi, qui iussit nostros praecedere fasces.
Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol.
Coge secuturos bis sena per ostia menses.
Tu tropicum Soli da cedere, rursus et illum
terga dare, ut duplex tropico varietur ab astro
et quater a ternis properet mutatio signis.
Aestivos inpelle dies brumamque morantem
noctibus acceleret promissus Caesaris annus.
Illum ego si cernam, tum terque quaterque beatus
tunc ero bis consul, tunc tangam vertice caelum
              2.
   ITEM PRECATIO KAL. IANUARIIS
Anne, bonis coepte auspiciis, felicia cernis
consulis Ausonii primordia: prome coruscum,
Sol aeterne, caput solitoque inlustrior almo
lumine purpureum iubar exere lucis eoae.
Anne, pater rerum, quas Iani mense bifrontis
volvis in hibernum glaciali fine Decembrem,
anne, veni et festum veteri novus adice Ianum.
Sollemnes pervade vias bis senaque mundo
curricula aequatis varians per tempora signis
praecipitem aeterna perfer vertigine cursum,
sic prono raptate polo, contraria Phoebus
ut momenta ferat servata parte dierum
et novus hiberno reparet sua lumina pulsu.
Menstrua ter decies redeunt dum cornua Lunae,
exortus obitusque manu volvente rotabis,
legitimum Phoebi cohibens per signa meatum.
                  V.
           GRATIARUM ACTIO
    DICTA DOMINO GRATIANO AUGUSTO
                  I.
 [1] Ago tibi gratias, imperator Auguste; si possem, etiam referrem.
Sed nec tua fortuna desiderat remunerandi vicem nec nostra suggerit 
restituendi facultatem. Privatorum ista copia est inter se esse
munificos: tua beneficia ut maiestate praecellunt, ita mutuum non
reposcunt. [2] Quod solum igitur nostrae opis est, gratias ago: verum
ita, ut apud deum fieri amat, sentiendo copiosius quam loquendo;
atque non in sacrario modo imperialis oraculi, qui locus horrore
tranquillo et pavore venerabili raro eundem animum praestat et
vultum, sed usquequaque gratias ago, tum tacens, tum loquens, tum
in coetu hominum, tum ipse mecum, et cum voce patui, et cum
meditatione secessi, omni loco actu habitu et tempore. Nec mirum, si
ego terminum non statuo tam grata profitendi, cum tu finem facere
nescias honorandi. [3] Quis enim locus est aut dies, qui non me huius
aut similis gratulationis admoneat? Admoneat autem? O inertiam
significationis ignavae! Quis, inquam, locus est, qui non beneficiis
tuis agitet, inflammet? Nullus, inquam, imperator Auguste, quin
admirandam speciem tuae venerationis incutiat: non palatium,
quod tu, cum terribile acceperis 2, amabile praestitisti; non forum et
basilicae olim negotiis plena, nunc votis pro tua salute susceptis
(nam de sua cui non te imperante securitas?), non curia, honorificis
modo laeta decretis, olim sollicitis maesta querimoniis;  non publicum,
in quo occursus gaudentium plurimorum neminem patitur solum
gratulari; non domus commune secretum. [4] Lectus ipse ad quietem
datus beneficiorum tuorum reputatione tranquillior; somnus, abolitor
omnium, imagines tuas offert. Ista autem sedes honoris, sella curulis,
gloriosa pompis imperialis officii, in cuius me fastigio ex qua
mediocritate posuisti, quotiens a me cogitatur, vincor magnitudine et
redigor ad silentium, non ingratus beneficiis, sed oppressus. Ades
enim locis omnibus, [5] nec iam miramur licentiam poetarum, qui
omnia deo plena dixerunt. Spem superas, cupienda praevenis, vota
praecurris, quaeque animi nostri celeritas divini instar affectat,
beneficiis praeeuntibus anteceditur: praestare tibi est quam nobis
optare velocius.
                  2.
[6] Ago igitur gratias, optime imperator, ac si quis hunc sermonem
meum isdem verbis tam saepe repetitum inopiae loquentis assignat,
experiatur hoc idem prosequi, sed nihil poterit proferre facundius. [7]
Aguntur enim gratiae non propter maiestatis ambitum neque sine argumentis
imperatori fortissimo: testis est uno pacatus in anno et Danuvii limes et
Rheni; liberalissimo: ostentat hoc dives exercitus; indulgentissimo:
docet securitas erroris humani; consultissimo: probat hoc tali principe
Oriens ordinatus; piissimo: huius vero laudis locupletissimum
testimonium est pater divinis honoribus consecratus, instar filii ad
imperium frater adscitus, a contumelia belli patruus vindicatus, ad
praefecturae collegium filius cum patre coniunctus, ad consulatum
praeceptor evectus. [8] Possum ire per omnes appellationes tuas,
quas olim virtus dedit, quas proxime fortuna concessit, quas adhuc
indulgentia divina meditatur, vocarem Germanicum deditione
gentilium, Alamannicum traductione captorum, vincendo et
ignoscendo Sarmaticum; [9] conecterem omnia merita virtutis et
cognomina felicitatis: sed alia
est ista materia et suo parata secreto, cum placuerit signanter et
breviter omnia, quae novimus, indicare neque persequi, ut qui
terrarum orbem unius tabulae ambitu circumscribunt aliquanto
detrimento magnitudinis, nullo dispendio veritatis. [10] Nunc autem,
quod diei huius proprium, de consulatu gratias agam. Sed procurrunt
et aliae dignitates atque in vocem gratulationis erumpunt ac se prius
debere profitentur. [11] Tot gradus nomine comitis propter tua
incrementa congesti: ex tuo merito te ac patre principibus quaestura
communis et tui tantum praefectura beneficii, quae et ipsa non vult
voce simplici gratulari, liberalius divisa quam iuncta, cum teneamus
duo integrum, neuter desiderat separatum.
                  3
 [12] Sed illa, ut paulo ante promisi, habebunt sui muneris
peculiare secretum. Consulatus hic meus orat atque obsecrat, ut
obnoxiam tibi uni sinas fieri eius dignitatem, quem omnibus
praetulisti. Quot quidem et ipse sibi invenit gradus! [13] Cum
clarissimo viro collega meo honore coniunctus, nuncupatione
praelatus, consul ego, imperator Auguste, munere tuo non passus
saepta neque campum, non suffragia, non puncta, non loculos, qui
non prensaverim manus nec salutantium confusus
occursu aut sua amicis nomina non reddiderim aut
aliena imposuerim: qui tribus non circumivi, centurias non adulavi,
vocatis classibus non intremui, nihil cum sequestre deposui, cum
diribitore nil pepigi. Romanus populus, Martius campus, equester
ordo, rostra, ovilia, senatus, curia, unus mihi omnia Gratianus. [14] Iure
meo, Auguste maxime, adfirmare possum, incolumi omnium gratia, qui
ad hunc honorem diversa umquam virtute venerunt venturique sunt
(suus enim cuique animus, suum meritum sibique mens conscia est),
iure, inquam, meo adfirmare possum me mihi videri a ceteris esse
secretum. [I5] Sunt quos votorum excruciat inanitas: non optavi. Quos
exercet ambitus: non petivi. Qui assiduitate exprimunt: non coegi. Qui
offeruntur occasione: non affui, Quos iuvat opulentia: obstat
temporum disciplina; non emi, nec possum continentiam iactare: non
habui. Unum praestare temptavi, et hoc ipsum quasi meum vindicare
non possum: in tua enim positum est opinione, si merui.
                  4
 [16] Fecisti autem et facies alios quoque consules, piissime
Gratiane, sed non et causa pari, viros gloriae militaris (habent enim
tecum ut semper laboris ita dignitatis plerumque consortium, virtutis
quam honoris antiquiore collegio), viros nobilitatis antiquae (dantur
enim multa nominibus et est Roma pro merito), viros fide inclitos et
officiis probatos, quorum me etiamsi non secerno numero, tamen, quod ad
honoris viam pertinet, ratione dispertio. [17] Quartum hunc gradum
novi beneficii tu, Auguste, constituis: deferre tibi ipsi, quo alter
ornetur, bona animi tui ad alienam referre praestantiam eruditionemque
naturae, quam deo et patri et tibi debes, ad alterius efficaciam gratius
retorquere quam verius. Tua haec verba sunt a te mihi scripta:
«solvere te quod debeas et adhuc debere quod solveris». O mentis
aureae dictum bratteatum! [18] 0 de pectore candidissimo lactei
sermonis alimoniam! Quisquamne tam parcus est in ostentatione
beneficii? Quisquam pondus gratiae suae vim meriti profitetur alieni?
Quisquam denique quod indulget, quasi ab obnoxio deferatur, pretium
mavult vocare quam donum? [19] Certent huic sententiae veteres illi et
Homerici oratores, subtilis deducta oratione Menelaus et instar
profundae grandinis ductor Ithacensius et melleo delibutus eloquio
iam tertiae Nestor aetatis. Sed neque ille concinnius eloquetur, qui se
Laconica brevitate collegit, nec ille contortius, qui cum sensibus
verba glomeravit, nec iste dulcius, cuius lenis oratio mulcendo potius
quam extorquendo persuasit. [20] Solvere te dicis quod debeas et
debiturum esse, cum solveris. Auguste iuvenis, caeli tibi et humani
<generis> rector hoc tribuat, ut praelatus antiquis, quos etiam
elegantia sententiae istius antecessisti, vincas propria singulorum: in
Menelao regiam dignationem, in Ulixe prudentiam, in Nestore
senectutem.
[21] Subiciet aliquis: «ista equidem adeptus es, sed effare, quo
merito?» Quid me oneras, sciscitator? Rationem felicitatis
nemo reddit. Deus et qui deo proximus tacito munera dispertit
arbitrio et beneficiorum suorum indignatus per homines stare
iudicium, mavult de subditis dedisse miraculum. [22] «Quo», inquis,
«merito?» Ego nullum scio, nisi quod tu, piissime imperator, debere te
dicis et hoc «debere» latissime pertinet, sive hoc eruditionis tuae
faenus existimas, sive sine faenore gloriam liberalitatis affectas, sive
te pondere conceptae sponsionis exoneras, seu fidei commissum
patris exsolvis, seu magnanimitate caelesti, ostentatione suppressa,
dei munus imitaris. [23] Debere te dicis. Cui? Quando? Quo nomine?
Lege syngrapham, nomina creditorem, accepti et expensi tabulae
conferantur. Videbis alio summae istius transire rationem: tibi coepit
deus debere pro nobis. [24] Quid autem mihi debes, gratissime
imperator? Patitur enim humanitas tua, ut praeter regias virtutes
privata appellatione lauderis. Quid tu mihi debes? Et contra quid non
ego tibi debeo? Anne quod docui? Hoc ego possum verius
retorquere, dignum me habitum, qui docerem, tot facundia
doctrinaque praestantes inclinata in me dignatione praeteritos, ut
esset quem tu matura iam aetate succinctum per omnes honorum
gradus festinata bonitate proveheres, timere ut videreris, ne in me vita
deficeret, dum tibi adhuc aliquid, quod deberes praestare, superesset.
                  6.
[25] Negat Cicero consularis ultra se habere quod cupiat. Ego
autem iam consul et senex adhuc aviditatem meam fatebor: te videre
saepius in hoc magistratu, Gratiane, desidero,
ut et sex Val. Corvini et septem C. Marii et cognominis tui
Augusti tredecim consulatus unus aequiperes, [26] Plures tibi potest
aetas tua et fortuna praestare, verum ego in numero parcior, quia tu in
munere liberalior: ipsum enim te saepius hoc honore defraudas, ut et
aliis largiaris. [27] Scis enim, imperator doctissime (rursum enim utar
laude privata), SCiS, inquam, septem ac decem Domitiani consulatus,
quos ille invidia alios provehendi continuando conseruit, ita in eius
aviditate derisos, ut haec eum pagina fastorum suorum, immo
fastidiorum, fecerit insolentem nec potuerit praestare felicem. [28]
Quod si principi honoris istius temperata et quae vocatur aurea debet
esse mediocritas, quid privati status hominibus, quid aequanimis, quid
iam senibus erga se oportet esse moderaminis? [29] Ego quidem,
quod ad honores meos pertinet, et vota saturavi. Tu tamen, imperator
optime, tu piissime, tu quem non fatigat liberalitas, nisi quando
cessavit, tu, inquam, indulgentissime Gratiane, ut ad benefaciendum
subito es necopinus ingenio, adhuc aliquid, quod hoc nomine mihi
praestetur, invenies. Invenies? Sic intellexere omnes, sic nobis
ordinem ipse fecisti, sic amicus deo es, ut a te iam impetratum sit,
quod optatur, a quo et quod nondum optamus adipiscimur.
                  7
 [30] Et rursum aliquis adiciet aut sermone libere aut cogitatione
liberius. «Nonne olim et apud veteres multi eiusdem modi doctores
fuerunt ? An tu solus praeceptor Augusti?» Immo ego cum multis
coniunctus officio, sed cum paucissimis secretus exemplo. [31] Nolo
Constantini temporum
taxare collegas: Caesares docebantur. Superiora contingam. Dives
Seneca, nec tamen consul, arguetur rectius quam praedicabitur non
erudisse indolem Neronis, sed armasse saevitiam. Quintilianus
consularia per Clementem ornamenta sortitus honestamenta nominis
potius videtur quam insignia potestatis habuisse. Quo modo Titianus
magister, sed gloriosus ille, municipalem scholam apud Visontionem
Lugdunumque variando non aetate equidem, sed vilitate consenuit!
[32] Unica mihi et amplectenda est Frontonis imitatio, quem tamen
Augusti magistrum sic consulatus ornavit, ut praefectura non
cingeret. Sed consulatus ille cuius modi? Ordinario suffectus,
bimenstri spatio interpositus, in sexta anni parte consumptus,
quaerendum ut reliquerit tantus orator, quibus consulibus gesserit
consulatum. [33] Ecce aliud quod aliquis opponat: in tanti ergo te
oratoris fastigium gloriosus attollis? Cui talia requirenti respondebo
breviter: non ego me contendo Frontoni, sed Antonino praefero
Gratianum. [34] Celebrant equidem sollemnes istos dies omnes ubique
urbes, quae sub legibus agunt, et Roma de more et Constantinopolis
de imitatione <et> Antiochia pro luxu et Carthago discincta et donum
fluminis Alexandria, sed Treveri principis beneficio et mox cum ipso
auctore beneficii. Loca inter se distant, vota consentiunt. [35] Unus in
ore omnium Gratianus, potestate imperator, virtute victor, Auo gustus
sanctitate, pontifex religione, indulgentia pater, aetate filius, pietate
utrumque.
                        8.
 [36] Non possum fidei causa ostendere imagines maiorum
meorum, ut ait apud Sallustium Marius, nec deductum ab heroibus
genus ad deorum stemma replicare, nec ignotas opes et patrimonia
sparsa sub regrus, sed ea, quae nota sunt, dicere potius quam
praedicare, patriam non obscuram, familiam non paenitendam, domum
innocentem, innocentiam non coactam, angustas opes, verum tamen
libris et litteris dilatatas, frugalitatem sine sordibus, ingenium liberale,
animum non inliberalem, victum vestitum supellectilem munda, non
splendida, veteribus ut illis consulibus (excepta quae tum erant
bellicarum conlatione virtutum) si quis me conferre dignetur, seponat
opulentiam, non derogaturus industriam. [37] Verum quoniam gratiis
agendis iamdudum succumbo materiae, tu orationi meae, Gratiane,
succede. [38] Tu, Gratiane, qui hoc nomen sic per fortunam adeptus
es, ut nemo verius ambitione quaesierit. Neque enim iustius Metellus
cognomento Pius patre revocato, qui esset impius exulante, aut
verius Sulla Felix, qui felicior ante quam vocaretur, quam tu Gratianus,
cui et hoc nomen est et illa Metelli Sullaeque cognomina. [39] Tu,
inquam, Gratiane, qui hoc non singulis factis, sed perpetua grate agendi
benignitate meruisti, cui, nisi ab avo deductum esset, ab omnibus
adderetur, tu ipse tibi, inquam, pro me gratiam refer, tu tuaeque
virtutes: bonitas, qua in omnes prolixus es, perpetuus in me; pietas,
qua orbem tuum temperas, quam in ulciscendo patruo probas, tuendo
in fratre cumulas, ornando in praeceptore multiplicas. [40] Agat gratias
clementia, quam humano generi inpertis; liberalitas, qua ditas omnes;
fortitudo, qua vincis, et mens ista aurea, quam de communi deo plus
quam unus hausisti. Agant et pro me gratias voces omnium Galliarum,
quarum praefecto hanc honorificentiam detulisti. Ultra progredior, et,
hoc quia debere te dicis, agat, quae optime agere potest, vox ista,
quam docui.
                  9
 [41] Iamdudum autem quam grati animi, tam sermonis exigui, ut
supra dictum est, succumbo materiae neque adhuc illa perstrinxi, quae
ne inIantissimus quidem, nisi idem impiissimus, eminentia per famam
et omnium gaudiis testata supprimeret. Quae supra vires dicendi meas
posita cunctor attingere, aut ingrati crimine arguendus aut temerarii
professione culpandus, tamen, alterum cum subeundum sit, audaciam
quam malevolentiam malo reprehendi. [42] Tu, Auguste venerabilis,
districtus maximo bello, adsultantibus tot milibus barbarorum, quot
Danuvii ora praetexitur, comitia consulatus mei armatus exerces.
Tributa ista, quod in urbe Sirmio geruntur, an, ut quod in procinctu,
centuriata dicentur? An ut quondam pontificalia vocabuntur sine arbitrio
multitudinis sacerdotum tractata collegio? Sic potius, sic vocentur,
quae tu, pontifex maximus deo participatus habuisti. [43] Non est
ingenii mei, piissime imperator, talia comminisci. Verba sunt litterarum
tuarum, quibus apud me auctoritatem summi numinis et tuae
voluntatis amplificas. Sic enim loqueris: «cum de consulibus in
annum creandis solus mecum volutarem, ut me nosti, atque ut facere
debui, ut velle te scivi, consilium meum ad deum rettuli. Eius
auctoritati obsecutus te consulem designavi et declaravi et priorem
nuncupavi». [44] Cuius orationis ordo lucidior? Quae doctrina tam
diligens propriis comitiorum verbis loqui nec vocabulis moris antiqui
nomina peregrina miscere? Valete modo classes populi et urbanarum
tribuum praerogativae et centuriae iure vocatae. Quae comitia pleniora
umquam fuerunt quam quibus praestitit deus consilium, imperator
obsequium?
                 10.
 [45] Et nunc ego, piissime imperator, ne fastigium auditorii sacri
dictorum tuorum timidus interpres offendam, divinitatis tuae prope
cum piaculo verba transcurro. [46] «Cum de consulibus», inquis, «in
annum creandis»: erudita vox et cura sollemnis! «<solus> mecum
volutarem»: o profundi altitudo secreti! Habes ergo consiliatorem et
non metuis proditorem. «Ut me nosti»: quid familiarius? «Ut facere
debui»: quid constantius? «ut velle te scivi»: [47] quid dici blandius
potest? «consilium meum ad deum rettuli»: et quemadmodum solus,
cui praesto est tam grande consilium?
An plenius cum senatu, cum equestri ordine, cum plebe Romana, cum
exercitu tuo et provinciis omnibus deliberasses? «Consilium meum ad 
deum rettuli»: [48] non ut, credo, novum sumeres, sed ut sanctius 
fieret, quod volebas. «Eius auctoritati obsecutus»: scilicet, ut in 
consecrando patre, in ulciscendo patruo, in cooptando fratre fecisti. 
[49] «Te consulem designavi et declaravi et priorem nuncupavi»: quis 
haec verba te docuit? Ego tam propria et tam Latina nescivi.
«Designavi et declaravi et nuncupavi»: non fit hoc temere, habet 
moras suas dispertitis gradibus tam matura cunctatio. [50] Has ego 
litteras tuas si in omnibus pilis atque porticibus, unde de plano legi 
possint 60, instar edicti pendere mandavero, nonne tot statuis 
honorabor, quot fuerint paginae libellorum?
                 11.
 [51] Sed ad blandiora festino. Ab hac enim litterarum ad me datarum
parte digressus, eo quoque descendisti, ut quaereres, qualis ad me
trabea mitteretur. Omne largitionum tuarum ministerium sollicitudine
fatigasti. Non ergo supra consulatum mihi est adhibita per te cura tam
diligens, pro me cura tam felix? In Illyrico arma quatiuntur: [52] tu mea
causa per Gallias civilium decorum indumenta dispensas, loricatus de
toga mea tractas, in procinctu et cum maxime dimicaturus palmatae
vestis meae ornamenta disponis: feliciter et bono omine. Namque iste
habitus ut in pace consulis est, sic in victoria triumphantis. Parum est,
si qualis ad me trabea mittatur interroges: te coram promi iubes. [53]
Nec satis habes, ut largitionum ministri ex more fungantur: eligis ipse
de multis et, cum elegeris, munera tua verborum
honore prosequeris. «Palmatam», inquis, «tibi misi, in qua divus
Constantius parens noster intextus est». Me beatum, cuius
insignibus talis cura praestatur! Haec plane, haec est picta ut dicitur
vestis non magis auro suo quam tuis verbis. [54] Sed multo plura
sunt in eius ornatu, quae per te instructus intellego. Geminum quippe
in uno habitu radiat nomen Augusti. Constantius in argumento vestis
intexitur, Gratianus in muneris honore sentitur.
                 12.
 [55] Accessit tam inpenso beneficio tuo pondus quorundam
sciscitatione cumulatum. Interrogatus, quem priorem decerneres
consulem, nec dubitandum esse dixisti tu et qui tecum boni sunt
dubitare non poterant. Sed tamen ad hoc dictum erexerant animos, qui
libenter clarissimum virum collegam meum, quem praesentem habebat
occasio, praelatum credidissent. Fatigantes tamen quod intellexerant
requirebant. [56] Hic tu, sicut mihi renuntiatum est, noto illo pudore
tuo paulisper haesisti, non rationis ambiguus, sed eorum
dubitationem vultu et rubore condemnans, qui studium suum
interpretationis errore palpabant. Deinde ilico subdidisti: «quid de
duobus consulibus designatis quaeritis, quis ordo sit nuncupationis?
Anne alius quam quem praefectura constituit?» [57] 0 felicem
verecundiam tuam, cui ista popularis ratio tam prudenter occurrit!
Scisti aliud, Gratiane, quod diceres, sed propter quorundam
verecundiam dicere noluisti. Scopulosus hic mihi locus est et propter
eam, quam numquam appetivi, gloriam, recusandus. Cum prior
renuntiatus sim, satis est tuum tenere iudicium: interpretes valete
meritorum. [58] Neque autem ego, sacratissime imperator, in tenui
beneficio gradum nuncupationis amplector. Non est haec gloria ignota
Ciceroni, «Praetorem me», inquit, «populus Romanus primum fecit,
consulem priorem». Ex ipsa eius sententia intellegitur
commendabilius ei videri <uni> quam pluribus esse praepositum:
nulla enim est equidem contumelia secundi, sed in duobus gloria
magna praelati.
                  13.
 [59] Alexandri Macedonis hoc fertur: cum legisset illos versus
Homericos, quibus Hectore provocante de novem ducibus, qui omnes
pugnare cupiebant, unum deligi placeret sortis eventu 66, trepida ubi
contentione votorum Iovem optimum maximum totus precatur
exercitus, ut Aiacem vel Tydei filium aut ipsum regem ditium
Mycenarum sortiri patiatur Agamemnonem, «occiderem», inquit,
«illum qui me tertium nominasset» [60] 0 magnanimitatem fortissimi
viri! Nominari inter novem tertius recusabat, ubi certe pluribus
antecelleret quam subesset. Quanta hic verecundia gravaretur
posterior de duobus? Est enim in hoc numero arduae plena
dignationis electio. Cum universis mortalibus duo qui fiant consules
praeferuntur, qui alteri praeponitur non uni, sed omnibus antefertur.
[6I] Exspectare nunc aures praesentium scio et eminere in omnium vultu
intellego, quod desiderio concipiatur animorum. Existimant enim, cum
ea, quae ad grates agendas pertinebant, summatim tenuiore filo sicut
dicitur deducta libaverim, aliqua me etiam de maiestatis tuae laudibus
debere perstringere. [62] Quamquam me istam dixerim seposuisse
materiam et in tempus aliud reservare, nihilominus tamen, ut nunc
aliqua contingam, nutu et prope murmure cohortantur. Itaque faciam,
quando cogunt volentem: sed maioribus separatis tenuiora memorabo,
nulla spe ad plenum exsequendi, sed universi ut intellegant eorum, quae
inter<ne> praedicanda sunt, a me poscendam esse notitiam, ab aliis
dignitatem. Nec excellentia, sed cotidiana tractabo.
                  14.
 [63] Nullum tu umquam diem ab adulescentia tua nisi adorato dei
numine et reus voti et ilico absolutus egisti, lautis manibus, mente
pura, inmaculabili conscientia et, quod in paucis est, cogitatione
sincera. [64] Cuius autem umquam egressus auspicatior fuit aut
incessus modestior aut habitudo cohibitior aut familiaris habitus
condecentior aut militaris accinctior? In exercendo corpore quis
cursum tam perniciter incitavit? Quis palaestram tam lubricus
expedivit? Quis saltum in tam sublime collegit? nemo adductius iacula
contorsit, nemo spicula crebrius iecit aut certius destinata percussit 68.
[65] Mirabamur poetam, qui infrenos dixerant Numidas, et alterum, qui
ita collegerat, ut diceret in equitando verbera et praecepta esse fugae
et praecepta sistendi 69: obscurum hoc nobis legentibus erat.
Intelleximus te videntes, cum idem arcum intenderes et habenas
remitteres aut equum segnius euntem verbere concitares vel eodem
verbere intemperantiam coherceres. Qui te visi sunt haec docuisse,
non faciunt: immo qui visi sunt docuisse, nunc
discunt. [66] In cibis autem cuius sacerdotis abstinentior caerimonia?
In vino cuius senis mensa frugalior? Operto conclavis tui non sanctior
ara Vestalis, non pontificis cubile castius nec pulvinar flaminis tam
pudicum. [67] In officiis amicorum non dico paria reddis: antevenis et,
quotiens in obsequendo praecedimus, erubescis pudore tam obnoxio,
quam in nobis esse deberet ab imperatore praeventis. In illa vero sede, ut
ex more loquimur, consistorii, ut ego sentio, sacrarii tui, nullus umquam
superiorum aut dicenda pensius cogitavit aut consultius cogitata
disposuit aut disposita maturius expedivit.
                   15.
 [68] Et aliqua de oratoriis virtutibus tuis dicerem, nisi vererer mihi
gratificari. Non enim Sulpicius acrior in contionibus nec maioris
Gracchi commendabilior modestia fuit  nec patris tui gravior
auctoritas. Qui tenor vocis, cum incitata pronuntias! Quae inflexio,
cum remissa! Quae temperatio, cum utraque dispensas! Quis
oratorum laeta iucundius, facunda cultius, pugnantia densius,
densata glomeratius aut dixit aut, quod est liberum, cogitavit? [69]
Vellem, si rerum natura pateretur, Xenophon Attice, in aevum nostrum
venires, tu qui ad Cyri virtutes exsequendas votum potius quam
historiam commodasti, cum diceres, non qualis esset,
sed qualis esse deberet. Si nunc in tempora ista procederes, in nostro
Gratiano cerneres, quod in Cyro tuo non videras, sed optabas. [70]
Atque ista omnia, quae punctis quibusdam acuminata signavi, si
facundia pro voluntate suppeteret, quamquam non copiosus
exsequerer, ubertatem stilo rerum magnitudine suggerente: sed nec
huius diei nec huius ista materiae. Qui dicturi estis laudes principis
nostri, habetis velut seminarium, unde orationum vestrarum iugera
compleatis: ego ista perstrinxi atque, ut sciunt omnes, possum videri
familiaris notitiae secretus interpres domestica istaec non tam
praedicare quam prodere. Atque ut ista dixi de cognitis mihi atque
intra aulam familiaribus, possem et foris celebrata memorare, nisi
omnia omnes et separatim sibi quisque novisset. [71] Possem pari
brevitate dicere <qua> superiora. Emendatissimi viri est pigenda non
facere: at tu numquam paenitenda fecisti et semper veniam
paenitentibus obtulisti. Pulchrum est indulgere timentibus: sed tu
perpetuae bonitatis edictis occurristi omnibus, ne timerent.
Magnificum largiri honores: tu honoratos et liberalitate ditasti.
Laudabile est imperatorem faciles interpellantibus praebere aditus nec
de occupatione causari: tu confirmas adire cunctantes et iam
querimoniis explicatis, ne quid adhuc sileatur, interrogas.
                 16.
 [72] Celebre fuit Titi Caesaris dictum, perdidisse se diem, quo nihil
boni fecerat. Sed celebre fuit, quia Vespasiani 
successor dixerat, cuius nimia parsimonia et austeritas vix ferenda 
miram fecerat filii lenitatem. Tu Valentiniano genitus, cuius alta
bonitas, praesens comitas, temperata severitas fuit, parto et condito
optimo rei publicae statu, intellegis posse te esse lenissimum sine 
dispendio disciplinae. Neque vero unum aliquod bonum uno die 
praestas, sed indulgentias singulares per singula horarum momenta 
multiplicas. [73] Vel illud unum cuius modi est de condonatis residuis 
tributorum? Quod tu quam cumulata bonitate fecisti! quis umquam 
imperatorum hoc provinciis suis aut uberiore indulgentia dedit aut 
certiore securitate prospexit aut prudentia consultiore munivit?
Fecerat et Traianus olim, sed partibus retentis non habebat tantam 
oblectationem concessi debiti portio, quanta suberat amaritudo 
servati. Et Antoninus indulserat, sed imperii, non beneficii successor 
invidit, qui ex documentis tabulisque populo condonata repetivit. Tu 
argumenta omnia flagitandi publicitus ardere iussisti. [74] Videre in
suis quaeque foris omnes civitates conflagrationem salubris incendii.
Ardebant stirpes fraudium veterum, ardebant seminaria futurarum.
Iam se cum pulvere favilla miscuerat, iam nubibus fumus <se>
involverat et adhuc obnoxii in paginis concrematis ductus apicum et
sestertiorum notas cum substantiolae ratione cernebant, quod
meminerant lectum legi posse et tum verentes. Quid te, imperator
Auguste, indulgentius? Quid potest esse consultius? Quae bona praestas,
efficis, ne caduca sint: quae mala adimis, prospicis ne possint
esse recidiva. [75] Haec provincialibus indulgentiae bona. Quid illa
nostro ordini, quid illa militibus? Antoninorum cognita fuit et iam
ante Germanicorum <in> cohorte amicorum et legionibus familiaris
humanitas. Sed ego nolo benevolentiam tuam aliorum collatione
praecellere. Abundant in te ea bonitatis et virtutis exempla, quae
sequi cupiat ventura posteritas et, si rerum natura pateretur, adscribi
sibi voluisset antiquitas.
                 17.
 Necesse est tamen aliquid comparari, ut possit intellegi bona
nostra quo praestent. [76] Aegrotantes amicos Traianus visere
solebat: hactenus in eo comitas praedicanda est: tu et visere solitus et
mederi praebes ministros, instruis cibos, fomenta dispensas, sumptum
adicis medelarum, consolaris adfectos, revalescentibus gratularis. In
quot vias de una eius humanitate progrederis! [77] Legionibus
universis, ut in communi Marte evenit, si quid adversi acciderat, vidi
te circumire tentoria, «satin salvae» quaerere, tractare vulnera
sauciorum et, ut salutiferae apponerentur medelae atque ut non
cessaretur, instare. Vidi quosdam fastidientes cibum te commendante
sumpsisse. Audivi confirmantia ad salutem <te> verba profari,
occurrere desideriis singulorum: huius sarcinas mulis aulicis vehere,
his specialia iumenta praebere, illis ministeria perditorum instaurare
lixarum, aliorum egestatem tolerare sumptu, horum nuditatem velare
vestitu, omnia agere indefesse et benigne, pietate maxima,
ostentatione nulla, omnia praebere aegris, nihil exprobrare sanatis.
[78] Inde cunctis salute nostra carior factus meruisti, ut haberes
amicos obnoxios, promptos, devotos, fideles, in aevum omne
mansuros, quales caritas potius quam fortuna conciliat.
                   18.
 [79] Concludam deinceps orationem meam, piissime Auguste,
sermonis magis fine quam gratiae. Namque illa perpetua est et spatio
non transmeabili terminum calcis ignorat. Flexu tamen parvo nec a te
procul convertar ad deum. [80] Aeterne omnium genitor, ipse non
genite, opifex et causa mundi, principio antiquior, fine diuturnior, qui
templa tibi et aras penetralibus initiatorum mentibus condidisti, tu
Gratiano, humanarum rerum domino, eius modi semina nostri amoris
inolesti, ut nihil in digressu senior factus meminisset relicti, illustraret
absentem, praesentibus anteferret; deinde quia interesse primordiis
dignitatis per locorum intervalla non poterat, ad sollemnitatem
condendi honoris occurreret, beneficiis ne deesset officium. [81] Quae
enim umquam memoria transcursum tantae celeritatis vel in audacibus
Graecorum fabulis commenta est? Pegasus volucer actus a Lycia non
ultra Ciliciam permeavit. Cyllarus atque Arion inter Argos Nemeamque
senuerunt. Ipsi Castorum equi, quod longissimum iter est, non nisi
mutato vectore transcurrunt. [82] Tu, Gratiane, tot Romani imperii
limites, tot flumina et lacus, tot veterum intersaepta regnorum ab
usque Thracia per totum, quam longum est, latus Illyrici, Venetiam
Liguriamque et Galliam veterem, insuperabilia Raetiae, Rheni acclivia,
Sequanorum invia, porrecta Germaniae celeriore transcursu, quam est
properatio nostri sermonis, evolvis, nulla requie otii, ne somni quidem
aut cibi munere liberali,
ut Gallias tuas inopinatus illustres, ut consulem tuum, quamvis
desideratus, anticipes, ut illam ipsam, quae auras praecedere solet,
famam facias tardiorem. Hoc senectuti meae, hoc honori a te datum.
[83] Supremus ille imperii et consiliorum tuorum deus conscius et
arbiter et auctor indulsit, ut sellam curulem, cuius sedem frequenter
ornabis, ut praetextam meam purpurae tuae luce fucatam, ut trabeam
non magis auro suo quam munere tuo splendidam, quae ab Illyrico
sermonis dignitas honestavit, apud Gallias illustriora praestares,
quaestorem ut tuum, praefectum ut tuo praetorio, consulem tuum et,
quod adhuc cunctis meis nominibus anteponis, praeceptorem tuum,
quem pia voce declaraveras, iusta ratione praetuleras, liberali largitate
ditaveras, Augustae dignationis officiis consecrares.
              VI.
  VERSUS PASCHALES PROSODICI
Sancta salutiferi redeunt sollemnia Christi
et devota pii celebrant ieiunia mystae.
At nos aeternum cohibentes pectore cultum
intemeratorum vim continuamus honorum.
Annua cura sacris, iugis reverentia nobis.
Magne pater rerum, cui terra et pontus et aer
tartaraque et picti servit plaga lactea caeli,
noxia quem scelerum plebes tremit almaque rursum
concelebrat votis animarum turba piarum:
tu brevis hunc aevi cursum celeremque caducae
finem animae donas aeternae munere vitae.
Tu mites legum monitus sacrosque prophetas
humano impertis generi servasque nepotes,
deceptum miseratus Adam, quem capta venenis
implicuit socium blandis erroribus Aeva.
Tu verbum, pater alme, tuum, natumque deumque,
concedis terris totum similemque paremque,
ex vero verum vivaque ab origine vivum.
Ille tuis doctus monitis hoc addidit unum,
ut, super aequoreas nabat qui spiritus undas,
pigra inmortali vegetaret membra lavacro,
trina fides auctore uno, spes certa salutis
 hunc numerum iunctis virtutibus amplectenti.
Tale et terrenis specimen spectatur in oris
Augustus genitor, geminum sator Augustorum,
qui fratrem natumque pio conplexus utrumque
numine, partitur regnum neque dividit unum,
omnia solus habens atque omnia dilargitus.
Hos igitur nobis trina pietate vigentes
rectores terrae placidos caelique ministros,
Christe, aput aeternum placabilis adsere patrem.
             VII.
    ORATIO CONSULIS AUSONII
      VERSIBUS RHOPALICIS
Spes, deus, aeternae stationis conciliator,
si castis precibus veniales invigilamus,
his, pater, oratis placabilis adstipulare.
Da, Christe, specimen cognoscier inreprehensum.
Rex bone, cultorum famulantum vivificator,
cum patre maiestas altissima ingenerato,
da trinum columen paraclito consociante,
ut longum celebris devotio continuetur.
Ad temet properant vigilatum convenienter.
Nox lucem revehet funalibus anteferendam,
nox lumen pariens credentibus indubitatum,
nox flammis operum meditatrix sidereorum.
Tu mensis dirimis ieiunia relligiosa,
tu bona promittens surgentia concelebraris:
da, rector, modicos effarier omnipotentem.
Fons tuus emundat recreatu iustificatos,
dans mentem oblitam positorum flagitiorum,
dans agnos niveos splendescere purificatos,
ut nova Iordanis ablutio sanctificavit,
cum sua dignati  tinguentia promeruerunt.
Lux verbo inducta, peccantibus auxiliatrix,
et Christus regimen elementis inrequietis
fert undam medici baptismatis intemeratam,
ut noxam auferret mortalibus extenuatam.
Crux poenae extremum properatast inmaculato,
ut vitam amissam renovaret mortificatis.
Quis digne domino praeconia  continuabit,
tot rerum titulis obnoxius immodicarum?
An terra humano locupletat conmemoratu,
quem vocum resonant modulatus angelicarum?
Dans aulam Stephano pretiosam dilapidato,
dans claves superas cathedrali incohatori,
quin Paulum infestum copulatis adglomerasti,
fit doctor populi lapidantum constimulator,
ut latro confessor paradisum participavit,
sic, credo, adnectens dirissima clarificandis.
Nos seros famulos adcrescere perpetieris
sub tali edoctos antistite relligionis.
Da sensum solida stabilitum credulitate,
fac iungar numero redivivo glorificatus,
ad caelum invitans consortia terrigenarum,
spes, deus, aeternae stationis conciliator.
              VIII.
       EPICEDION IN PATREM
                I.
            PRAEFATIO
 Post deum semper patrem colui secundamque reverentiam genitori
meo debui. Sequitur ergo hanc summi dei venerationem epicedion 
patris mei. Titulus a Graecis auctoribus, defunctorum honori dicatus,
non ambitiosus, sed religiosus. Quem commendo lectori meo, sive is
filius est seu pater sive utrumque. Neque ut laudet exigo, set ut amet
postulo: neque vero nunc patrem meum laudo, quod ille non eget et
ego functum oblectatione viventium onerare non debeo. Neque dico
nisi quod agnoscunt, qui parti aetatis eius interfuerunt. Falsum me
autem morte [eius] obita dicere et verum tacere eiusdem piaculi
existimo. Imagini ipsius hi versus subscripti sunt neque minus in
opusculorum meorum seriem relati. Alia omnia mea displicent mihi,
hoc relegisse amo.
                  2.
  Nomen ego Ausonius, non ultimus arte medendi
et, mea si nosses tempora, primus eram.
Vicinas urbes colui patriaque domoque,
Vasates patria, sed lare Burdigalam.
Curia me duplex et uterque senatus habebat
muneris exsortem, nomine participem.
Non opulens nec egens, parcus sine sordibus egi:
victum, habitum, mores semper eadem habui.
Sermone inpromptus Latio, verum Attica lingua
suffecit culti vocibus eloquii.
Optuli opem cunctis poscentibus artis inemptae
officiumque meum cum pietate fuit.
Iudicium de me studui praestare bonorum:
ipse mihi numquam, iudice me, placui.
Officia in multos diverso debita cultu
personis, meritis, tempore distribui.
Litibus abstinui: non auxi, non minui rem;
indice me nullus, set neque teste perit.
Invidi numquam: cupere atque ambire refugi;
iurare aut falsum dicere par habui.
Factio me sibi non, non coniuratio iunxit:
sincero colui foedere amicitias.
Felicem scivi, non qui quod vellet haberet,
set qui per fatum non data non cuperet.
Non occursator, non garrulus, obvia cernens,
valvis et velo condita non adii.
Famam, quae posset vitam lacerare bonorum,
non finxi et, veram si scierim, tacui.
Ira procul, spes vana procul, procul anxia cura
inque bonis hominum gaudia falsa procul.
Vitati coetus eiuratique tumultus
et semper fictae principum amicitiae.
Deliquisse nihil numquam laudem esse putavi
atque bonos mores legibus antetuli.
[Irasci promptus properavi condere motum
atque mihi poenas pro levitate dedi].
Coniugium per lustra novem sine crimine concors
unum habui: gnatos quattuor edidimus.
Prima obiit lactans at qui fuit ultimus aevi,
pubertate rudi non rudis interiit,
Maximus ad summum columen pervenit honorum,
praefectus Gallis et Libyae et Latio,
tranquillus, clemens, oculis, voce, ore serenus,
in genitore suo mente animoque pater.
Huius ego et natum et generum pro consule vidi.
Consul ut ipse foret, spes mihi certa fuit.
Matronale decus possedit filia, cuius
egregia et nuptae laus erat et viduae.
Quae nati generique et progeneri simul omnium
multiplici inlustres vidit honore domos.
Ipse nec affectans nec detrectator honorum
praefectus magni nuncupor Illyrici.
Haec me fortunae larga indulgentia suasit
numine adorato vitae obitum petere,
ne fortunatae spatium inviolabile vitae
fatali morsu stringeret ulla dies.
Optinui auditaeque preces: spem, vota, timorem
sopitus placido fine relinquo aliis.
Inter maerentes, sed non ego maestus, amicos
dispositis iacui funeris arbitriis.
Nonaginta annos baculo sine, corpore toto
exegi, cunctis integer officiis.
Haec quicumque leges, non aspernabere fari:
«talis vita tibi, qualia vota mihi».
                    IX.
             DE HEREDIOLO
[Cum de palatio post multos annos honoratissimus quippe iam
consul redisset ad patriam, villulam quam pater liquerat
introgressus his versibus lusit Luciliano stilo].
Salve, herediolum, maiorum regna meorum,
quod proavus, quod avus, quod pater excolui,
quod mihi iam senior properata morte reliquit:
eheu nolueram tam cito posse frui!
Iusta quidem series patri succedere, verum
esse simul dominos gratior ordo piis.
Nunc labor et curae mea sunt: sola ante voluptas
partibus in nostris, cetera patris erant.
Parvum herediolum, fateor: set nulla fuit res
parva umquam aequanimis, adde etiam unanimis.
Ex animo rem stare aequum puto, non animum ex re.
Cuncta cupit Croesus, Diogenes nihilum.
Spargit Aristippus mediis in Syrtibus aurum,
aurea non satis est Lydia tota Midae.
Cui nullus finis cupiendi, est nullus habendi.
Ille opibus modus est, quem statuas animo.
Verum ager iste meus quantus sit, nosce: etiam me
noveris et noris te quoque, si potis es.
Quamquam difficile est se noscere: gnothi seauton
quam propere legimus, tam cito neclegimus.
Agri bis centum colo iugera, vinea centum
iugeribus colitur prataque dimidio.
Silva supra duplum, quam prata et vinea et arvum.
Cultor agri nobis nec superest nec abest.
Fons propter puteusque brevis, tum purus et amnis;
naviger hic refluus me vehit ac revehit.
Conduntur fructus geminum mihi semper in annum.
Cui non longa penus, huic quoque prompta fames.
Haec mihi nec procul urbe sita est, nec prorsus ad urbem,
ne patiar turbas utque bonis potiar.
Et quotiens mutare locum fastidia cogunt,
transeo et alternis rure vel urbe fruor.
                    X.
    LIBER PROTREPTICUS AD NEPOTEM
                  I.
       AUSONIUS HESPERIO FILIO
 Libellum, quem ad nepotulum meum, sororis tuae filium, instar
protreptici luseram, venturus ipse praemisi legendum. Hoc enim malui
quam ipse recitare, esset ut tibi censura liberior, quae duabus causis
impediri solet: quod aures nostras audita velocius quam lecta
praetereunt et quod sinceritas iudicandi praesentia recitantis
oneratur. Nunc tibi utrumque integrum est, quia et legenti libera mora
est et iudicaturo non obstat nostri verecundia. Set heus tu, fili
dulcissime, habeo quod admoneam. Si qua tibi in his versiculis
videbuntur (nam vereor, ut multa sint) fucatius concinnata quam
verius et plus coloris quam suci habere, ipse sciens fluere permisi,
venustula ut essent magis quam forticula, «instar virginum,
          quas matres student
demissis umeris esse, vincto pectore, ut graciles sient».
Nosti cetera. Superest igitur, ut dicas: quid moraris iudicationem
meam de eo, quod ipse pronuntias esse mendosum? Dicam scilicet me
huiusmodi versibus foris erubescere, set intra nos minus verecundari:
namque ego haec annis
illius magis quam meis scripsi aut fortasse et meis: dis paides hoi gerontes.
Ad summam valeat austeritas tua: mihi cum infante ratio est. Vale, fili
dulcissime.
               2.
      AD NEPOTEM AUSONIUM
Sunt etiam musis sua ludicra: mixta camenis
otia sunt, mellite nepos, nec semper acerbi
exercet pueros vox imperiosa magistri,
set requie studiique vices rata tempora servant.
Et satis est puero memori legisse libenter
et cessare licet. Graio schola nomine dicta est,
iusta laboriferis tribuantur ut otia musis.
Quo magis alternum certus succedere ludum
disce libens: longum delenitura laborem
intervalla damus. Studium puerile fatiscit,
laeta nisi austeris varientur, festa profestis.
Disce libens: tetrici nec praeceptoris habenas
detestere, nepos. Numquam horrida forma magistri.
Ille licet tristis senio nec voce serenus
aspera contractae minitetur iurgia frontis,
numquam inmanis erit, placida suetudine vultus
qui semel inbuerit. Rugas nutricis amabit,
qui refugit matrem. Pappos aviasque trementes
anteferunt patribus seri, nova cura, nepotes.
Sic neque Peliaden terrebat Chiron Achillem
Thessalico permixtus equo nec pinifer Atlans
Anphitryoniadem puerum, set blandus uterque
mitibus adloquiis teneros mulcebat alumnos.
Tu quoque ne metuas, quamvis schola verbere multo
increpet et truculenta senex gerat ora magister.
Degeneres animos timor arguit; at tibi consta
intrepidus, nec te clamor plagaeque sonantes
nec matutinis agitet formido sub holis.
Quod sceptrum vibrat ferulae, quod multa supellex
virgea, quod fallax scuticam praetexit aluta,
quod fervent trepido subsellia vestra tumultu,
pompa loci et vani fucatur scaena timoris.
Haec olim genitorque tuus genetrixque secuti
securam placido mihi permulsere senectam.
Tu senium, quodcumque superlabentibus annis
fata dabunt, qui nomen avi geris, indole prima,
prime nepos, vel re vel spe mihi porge fruendum.
Nunc ego te puerum, mox in iuvenalibus annis,
iamque virum cernam, si fors ita iusserit; aut si
invidia est, sperabo tamen, nec vota fatiscent,
ut patris utque mei non inmemor ardua semper
praemia musarum cupias facundus et olim
hac gradiare via, qua nos praecessimus et cui
proconsul genitor, praefectus avunculus instant.
Perlege, quodcumque est memorabile. Prima monebo.
Conditor Iliados et amabilis orsa Menandri
evolvenda tibi: tu flexu et acumine vocis
innumeros numeros doctis accentibus effer
adfectusque inpone legens. Distinctio sensum
auget et ignavis dant intervalla vigorem.
Ecquando ista meae contingent dona senectae?
Quando oblita mihi tot carmina totque per aevum
conexa historiae, soccos aulaeaque regum
et melicos lyricosque modos profando novabis
obductosque seni facies puerascere sensus?
Te praeeunte, nepos, modulata poemata Flacci
altisonumque iterum fas est didicisse Maronem.
Tu quoque, qui Latium lecto sermone, Terenti,
comis  et adstricto percurris pulpita socco,
ad nova vix memorem diverbia coge senectam.
Iam facinus, Catilina, tuum Lepidique tumultum,
ab Lepido et Catulo iam res et tempora Romae
orsus bis senos seriem conecto per annos;
iam lego civili mixtum mavorte duellum,
movit quod socio Sertorius exul Hibero.
Nec rudis haec avus admoneo, set mille docendo
ingenia expertus. Multos lactantibus annis
ipse alui gremioque fovens et murmura solvens
eripui tenerum blandis nutricibus aevom.
Mox pueros molli monitu et formidine leni
pellexi, ut mites peterent per acerba profectus,
carpturi dulcem fructum radicis amarae.
Idem vesticipes motu iam puberis aevi
ad mores artesque bonas fandique vigorem
produxi, quamquam imperium cervice negarent
ferre nec insertis praeberent ora lupatis.
Ardua temperies, dura experientia, rarus
eventus, longo rerum spectatus ab usu,
ut regat indocilem mitis censura iuventam.
Quae tolerata mihi, donec iam aerumna iuvaret
leniretque usu bona consuetudo laborem,
donec ad Augustae pia munera disciplinae
accirer varioque accingerer auctus honore,
aurea cum parere mihi palatia iussum.
Absistat Nemesis, ferat et fortuna iocantem.
Praesedi imperio, dum praetextatus in ostro
et sceptro et solio praefert sibi iura magistri
maioresque putat nostros Augustus honores.
Quos mox sublimi maturus protulit auctu,
quaestor ut Augustis patri natoque crearer,
ut praefecturam duplicem sellamque curulem,
ut trabeam pictamque togam, mea praemia, consul
induerem fastisque meis praelatus haberer.
His ego quaesivi meritum quam grande nepoti
consul avus lumenque tuae praeluceo vitae.
Quamvis et patrio iamdudum nomine clarus
posses ornatus, posses oneratus haberi;
accessit tamen ex nobis honor inclitus. Hunc tu
effice, ne sit onus, per te ut conixus in altum
conscendas speresque tuos, te consule, fasces.
              X
              I.
GENETHTIACON AD AUSONIUM NEPOTEM
Carmina prima tibi cum iam puerilibus annis
traderet adsidui permulcens cura magistri
inbueretque novas aures sensusque sequaces,
ut respondendas docili quoque murmure voces
emendata rudi proferret lingua palato,
addidimus nil triste senes, ne cura monendi
laederet aut dulces gustus vitiaret amaris.
At modo, cum motu vigeas iam puberis aevi,
fortiaque a teneris possis secernere et ipse
admonitor morumque tibi fandique videri,
accipe non praecepta equidem, set vota precantis
et gratantis avi festum ad sollemne nepotis.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Adnuit, ut reducem fatorum ab fine senectam
sospes agam festumque diem dubitataque cernam
sidera, deposito prope conclamatus in aevo.
Hoc, mellite nepos, duplicato faenore partum
natali accedente tuo, munusque salutis
plenius hoc nostrae, quod iam tibi puberis aevi
crescit honos iuvenemque senex iam cerno nepotem.
Sexta tibi haec primo remeat trieteris ab anno,
Septembres notis referens natalibus idus.
Idus alma dies, geniis quoque culta deorum.
Sextiles Hecate Latonia vindicat idus,
Mercurius Maias, superorum adiunctus honori,
Octobres olim genitus Maro dedicat idus:
idus saepe colas bis senis mensibus omnes,
Ausonii quicumque mei celebraveris idus.
Vale nepos dulcissime.
               XII .
             PARENTALIA
                 I.
          PRAEFATIO IN PROSA
 Scio versiculis meis evenire, ut fastidiose legantur: quippe sic
meritum est eorum. Sed quosdam solet commendare materia et
aliquotiens fortasse lectorem solum lemma sollicitat tituli, ut
festivitate persuasus et ineptiam ferre contentus sit. Hoc opusculum
nec materia amoenum est nec appellatione iucundum. Habet maestam
religionem, qua carorum meorum obitus tristi affectione commemoro.
Titulus libelli est Parentalia. Antiquae appellationis hic dies et iam
inde ab Numa cognatorum inferiis institutus: nec quicquam sanctius
habet reverentia superstitum quam ut amissos venerabiliter
recordetur.
                  2.
    ITEM PRAEFATIO VERSIBUS ADNOTATA
  Nomina carorum iam condita funere iusto,
fleta prius lacrimis, nunc memorabo modis,
nuda, sine ornatu fandique carentia cultu:
sufficit inferiis exsequialis honos.
Nenia funereis satis officiosa querellis
annua ne tacitus munera praetereas,
quae Numa cognatis sollemnia dedicat umbris,
ut gradus aut mortis postulat aut generis.
Hoc satis et tumulis, satis et telluris egenis:
voce ciere animas funeris instar habet.
Gaudent conpositi cineres sua nomina dici:
frontibus hoc scriptis et monumenta iubent.
Ille etiam, maesti cui defuit urna sepulcri,
nomine ter dicto paene sepultus erit.

At tu, quicumque es, lector, qui fata meorum
dignaris maestis conmemorare elegis,
inconcussa tuae percurras tempora vitae
et praeter iustum funera nulla fleas.
        IULIUS AUSONIUS PATER
Primus in his pater Ausonius, quem ponere primum,
etsi cunctetur filius, ordo iubet.
Cura dei, placidae functus quod honore senectae
undecies binas vixit Olympiadas.
Omnia quae voluit qui prospera vidit, eidem,
optavit quidquid, contigit ut voluit:
non quia fatorum nimia indulgentia, sed quod
tam moderata illi vota fuere viro.
Quem sua contendit septem sapientibus aetas,
quorum doctrinam moribus excoluit,
viveret ut potius quam diceret arte sophorum,
quamquam et facundo non rudis ingenio.
Praeditus et vitas hominum ratione medendi
porrigere et fatis amplificare moras.
Inde et perfunctae manet haec reverentia vitae,
aetas nostra illi quod dedit hunc titulum:
ut nullum Ausonius, quem sectaretur, habebat,
sic nullum, qui se nunc imitetur, habet.
                 4
      AEMILIA AEONIA MATER
Proxima tu, genetrix Aeonia, sanguine mixto
Tarbellae matris patris et Haeduici.
Morigerae uxoris virtus cui contigit omnis,
fama pudicitiae lanificaeque manus
coniugiique fides et natos cura regendi
et gravitas comis laetaque serietas.
Aeternum placidos manes conplexa mariti,
viva torum quondam, functa fove tumulum.
                 5
AEMILIUS MAGNUS ARBORIUS AVUNCULUS
Culta mihi est pietas patre primum et matre vocatis dicere
- sero id fit - tertius Arborius.
Quem primum memorare nefas mihi patre secundo,
rursum non primum ponere paene nefas.
Temperies adhibenda ............
ante alios, quamquam patre secundus erit.
Tu frater genetricis et unanimis genitori
et mihi, qui fueris, quod pater et genetrix,
qui me lactantem, puerum iuvenemque virumque
artibus ornasti, quas didicisse iuvat.
Te sibi Palladiae antetulit toga docta Tolosae,
te Narbonensis Gallia praeposuit,
ornasti cuius Latio sermone tribunal
et fora Hiberorum quaeque Novem populis.
Hinc tenus Europam fama crescente petito
Constantinopolis rhetore te viguit.
Tu per mille modos, per mille oracula fandi
doctus, facundus, tum celer atque memor.
Tu, postquam primis placui tibi traditus annis,
dixisti nato me satis esse tibi.
Me tibi, me patribus clarum decus esse professus
dictasti fatis verba notanda meis.
Ergo vale Elysiam sortitus, avuncule, sedem:
haec tibi de Musis carmina libo tuis.
               6.
 CAECILIUS ARGICIUS ARBORIUS AVUS
Officiosa pium ne desere, pagina, munus:
maternum post hos commemoremus avum
Arborium, Haeduico ductum de stemmate nomen,
conplexum multas nobilitate domus,
qua Lugdunensis provincia quaque potentes
Haedues, Alpino quaque Vienna iugo.
Invida set nimium generique opibusque superbis
aerumna incubuit. Namque avus et genitor
proscripti, regnum cum Victorinus haberet
victor et in Tetricos reccidit imperium.
Tum profugum in terris, per quas erumpit Aturrus,
Tarbellique furor perstrepit Oceani,
grassantis dudum Fortunae tela paventem
pauperis Aemiliae condicio inplicuit.
Mox tenuis multo quaesita pecunia nisu
solamen fesso, non et opes tribuit.
Tu caeli numeros et conscia sidera fati
callebas, studium dissimulanter agens.
Non ignota tibi nostrae quoque formula vitae,
signatis quam tu condideras tabulis,
prodita non umquam, sed matris cura retexit,
sedula quod timidi cura tegebat avi.
Tu novies denos vitam cum duxeris annos,
expertus Fortis tela cavenda deae,
amissum flesti post trina decennia natum
saucius: hoc leto lumine cassus eras.
Dicebas sed te solacia longa fovere,
quod mea praecipuus fata maneret honos.
Et modo conciliis animarum mixte priorum
fata tui certe nota nepotis habes.
Sentis, quod quaestor, quod te praefectus et idem
consul honorifico munere conmemoro.
           7
  AEMILIA CORINTHIA MAURA AVIA
 Aemiliam nunc fare aviam, pia cura nepotis,
coniunx praedicto quae fuit Arborio.
Nomen huic ioculare datum, cute fusca quod olim
aequales inter Maura vocata fuit.
Sed non atra animo, qui clarior esset olore
et non calcata qui nive candidior.
Et non deliciis ignoscere prompta pudendis
ad perpendiculum seque suosque habuit.
Haec me praereptum cunis et ab ubere matris
blanda sub austeris inbuit imperiis.
Tranquillos aviae cineres praestate quieti
aeternum manes, si pia verba loquor.
               8.
 AEMILIA HILARIA MATERTERA VIRGO DEVOTA
 Tuque gradu generis matertera, sed vice matris
affectu nati commemoranda pio,
Aemilia, in cunis Hilari cognomen adepta,
quod laeta et pueri comis ad effigiem,
reddebas verum non dissimulanter ephebum,
more virum medicis artibus experiens.
Feminei sexus odium tibi semper et inde
crevit devotae virginitatis amor,
quae tibi septenos novies est culta per annos:
quique aevi finis, ipse pudicitiae.
Haec, quia uti mater monitis et amore fovebas,
supremis reddo filius exsequiis.
          9
  CL. CONTENTUS ET IULIUS CALLIPPIO PATRUI
 Et patruos, elegea, meos reminiscere cantu:
Contentum, tellus quem Rutupina tegit.
Magna cui et variae quaesita pecunia sortis
heredis nullo nomine tuta perit,
Raptus enim laetis et adhuc florentibus annis
trans mare et ignaris fratribus oppetiit.
Iulius in longam produxit fata senectam,
affectus damnis innumerabilibus,
qui comis blandusque et mensa commodus uncta
heredes solo nomine nos habuit.
Ambo pii, vultu similes, ioca seria mixti,
aevi fortunam non habuere parem.
Discreti quamquam tumulis et honore iacetis,
commune hoc verbi munus habete: vale.
              10 .
  ATTUSIUS LUCANUS TALISIUS SOCER
Qui proceres veteremque volet celebrare senatum
claraque ab exortu stemmata Burdigalae,
teque tuumque genus memoret, Lucane Talisi,
moribus ornasti qui veteres proavos.
Pulcher honore oris, tranquillo pectore, comis,
facundo civis maior ab ingenio;
venatu et ruris cultu victusque nitore omne
aevum peragens, publica despiciens:
nosci inter primos cupiens, prior esse recusans, ipse
tuo vivens segregus arbitrio.
Optabas tu me generum florente iuventa:
optare hoc tantum, non et habere datum.
Vota probant superi meritisque faventia sanctis
inplent fata, viri quod voluere boni.
Et nunc perpetui sentis sub honore sepulcri,
quam reverens natae quamque tui maneam.
Caelebs namque gener haec nunc pia munera solvo:
nam et caelebs numquam desinet esse gener.
                11.
   ATTUSIA LUCANA SABINA UXOR
Hactenus ut caros, ita iusto funere fletos
functa piis cecinit nenia nostra modis.
Nunc, dolor atque cruces nec contrectabile fulmen,
coniugis ereptae mors memoranda mihi.
Nobilis a proavis et origine clara senatus,
moribus usque bonis clara Sabina magis,
te iuvenis primis luxi deceptus in annis
perque novem caelebs te fleo Olympiadas.
Nec licet obductum senio sopire dolorem;
semper crudescit nam mihi poena recens.
Admittunt alii solacia temporis aegri:
haec graviora facit vulnera longa dies.
Torqueo deceptos ego vita caelibe canos,
quoque magis solus, hoc mage maestus ago.
Volnus alit, quod muta domus silet et torus alget,
quod mala non cuiquam, non bona participo.
Maereo, si coniunx alii bona, maereo contra,
si mala: ad exemplum tu mihi semper ades.
Tu mihi crux ab utraque venis, sive est mala, quod tu
dissimilis fueris, seu bona, quod similis.
Non ego opes cassas et inania gaudia plango,
sed iuvenis iuveni quod mihi rapta viro:
laeta, pudica, gravis, genus inclita et inclita forma,
et dolor atque decus coniugis Ausonii.
Quae modo septenos quater inpletura Decembres,
liquisti natos, pignera nostra, duos.
Illa favore dei, sicut tua vota fuerunt,
florent, optatis accumulata bonis.
Et precor ut vigeant, tandemque superstite utroque
nuntiet hoc cineri nostra favilla tuo.
              12.
     AUSONIUS PARVULUS FILIUS
Non ego te infletum memori fraudabo querella,
primus, nate, meo nomine dicte puer.
Murmura quem primis meditantem absolvere verbis,
indolis ut plenae planximus exsequiis.
Tu gremio in proavi funus commune locatus,
invidiam tumuli ne paterere tui.
              13
      PASTOR NEPOS EX FILIO
Tu quoque maturos, puer inmature, dolores
irrumpis, maesti luctus acerbus avi,
Pastor care nepos, spes cuius certa fuit res,
Hesperii patris tertia progenies,
nomine, quod casus dederat, quia fistula primum
pastorale melos concinuit genito.
Sero intellectum vitae brevis argumentum,
spiritus afflatis quod fugit e calamis.
Occidis emissae percussus pondere testae,
abiecit tecto quam manus artificis.
Non fuit artificis manus haec: manus illa cruenti
certa fuit fati, suppositura reum.
Heu, quae vota mihi, quae rumpis gaudia. Pastor!
Illa meum petiit tegula missa caput.
Dignior o, nostrae gemeres qui fata senectae et
quererere meas maestus ad exsequias!
              14.
       IULIA DRYADIA SOROR
Si qua fuit virtus, cuperet quam femina prudens
esse suam, soror hac Dryadia haud caruit,
quin etiam multas habuit. Quas sexus habere
fortior optaret nobilitasque virum:
docta satis vitamque colu famamque tueri, docta
bonos mores ipsa suosque docens.
Et verum vita cui carius unaque cura
nosse deum et fratrem diligere ante alios.
Coniuge adhuc iuvenis caruit, sed seria vitans
moribus austeras aequiperavit anus.
Produxit celerem per sena decennia vitam
inque domo ac tecto, quo pater, oppetiit.
         15.
    AVITIANUS FRATER
Avitianum, Musa, germanum meum
dona querella funebri.
Minor iste natu me, sed ingenio prior
artes paternas inbibit.
Verum iuventae flore laeto perfrui
aevique supra puberis
exire metas vetuit infesta Atropos,
heu quem dolorem sauciis!
<Heu> quanta vitae decora, quem cultum spei
germane pubes, deseris,
germane carnis lege et ortu sanguinis,
amore paene filius.
                16.
      VAL. LATINUS EUROMIUS GENER
 O generis clari decus, o mihi funus acerbum,
Euromi, e iuvenum lecte cohorte gener,
occidis in primae raptus mihi flore iuventae,
lactantis nati vix bene note pater.
Tu procerum de stirpe satus, praegressus et ipsos,
unde genus clarae nobilitatis erat,
ore decens, bonus ingenio, facundus et omni
dexteritate vigens praecipuusque fide.
Hoc praefecturae sedes, hoc Illyris ora
praeside te experta est, fiscus et ipse cliens.
Nil aevi brevitate tamen tibi laudis ademptum:
indole maturus, funere acerbus obis.
                 17.
     POMPONIUS MAXIMUS ADFINIS
Et te germanum non sanguine, sed vice fratris,
Maxime, devinctum nenia nostra canet.
Coniunx namque meae tu consociate sorori aevi
fruge tui destituis viduam.
Non domus hoc tantum sensit tua, sensit acerbum
saucia pro casum curia Burdigalae,
te primore vigens, te deficiente relabens
inque Valentinum te moriente cadens.
Heu quare nato, qui fruge et flore nepotum
ereptus nobis, Maxime, non frueris?
Set frueris, divina habitat si portio manes
quaeque futura olim gaudia nosse datur.
Longior hic etiam laetorum fructus habetur,
anticipasse diu, quae modo participas.
               18.
  VERIA LICERIA UXOR ARBORII SORORIS FILII
Tu quoque sive nurus mihi nomine, vel vice natae,
Veria, supremi carmen honoris habe.
Cuius si probitas, si forma et fama fidesque
morigerae uxoris lanificaeque manus
nunc laudanda forent, procul et de manibus imis
accersenda esset vox proavi Eusebii.
Qui quoniam functo iam pridem conditus aevo,
transcripsit partes in mea verba suas:
accipe funereas, neptis defleta, querellas,
coniunx Arborii commemoranda mei,
cui parva ingentis luctus solacia linquens
destituis natos, quo magis excrucias.
At tibi dilecti ne desit cura mariti,
iuncta colis thalamo nunc monumenta tuo.
Hic, ubi primus hymen, sedes ibi maesta sepulcri:
nupta magis dici quam tumulata potes.
             19.
  POMPONIUS MAXIMUS HERCULANUS
        SORORIS FILIUS
Nec Herculanum genitum germana mea
modulamine nenia tristi
tacitum sine honore relinquat,
super indole cuius adulti
magnae bona copia laudis.
Verum memorare magis quam
functum laudare decebit.
Decus hoc matrisque meumque
in tempore puberis aevi
vis perculit invida fati:
eheu, quem, Maxime, fructum, 
facunde et musice et acer,
menti bonus, ingenio ingens,
volucer pede, corpore pulcher,
lingua catus, ore canorus!
Cape munera iusta parentum,
lacrimabilis orsa querellae,
quae funereo modulatu
tibi maestus avunculus offert.
              20.
  FL. SANCTUS MARITUS PUDENTILLAE
    QUAE SOROR SABINAE MEAE
Qui ioca laetitiamque colis, qui tristia damnas,
nec metuis quemquam nec metuendus agis,
qui nullum insidiis captas nec lite lacessis,
sed iustam et clemens vitam agis <et> sapiens:
tranquillos manes supremaque mitia Sancti
ore pio et verbis advenerare bonis,
militiam nullo qui turbine sedulus egit,
praeside laetatus quo Rutupinus age,
octoginta annos cuius tranquilla senectus
nullo mutavit deteriore die.
Ergo precare favens, ut qualia tempora vitae,
talia et ad manes otia Sanctus agat.
                21.
     NAMIA PUDENTILLA ADFINIS
Tuque Pudentillam verbis adfare supremis,
quae famae curam, quae probitatis habes.
Nobilis haec, frugi, proba, laeta, pudica, decora,
coniugium Sancti iugiter haec habuit.
Inviolata tuens castae praeconia vitae
rexit opes proprias, otia agente viro:
non ideo exprobrans aut fronte obducta marito,
quod gereret totam femina sola domum.
Heu nimium iuvenis, sed laeta superstite nato
atque viro, patiens fata suprema obiit:
unanimis nostrae et quondam germana Sabinae
et mihi inoffenso nomine dicta soror.
Nunc etiam manes placidos pia cura retractat
atque Pudentillam fantis honore colit.
                22.
  LUCANUS TALISIUS + CURAM FILII
Nec iam tu, matris spes unica, ephebe Talisi,
consobrine meus, inmemoratus eris:
ereptus primis aevi florentis in annis,
iam tamen et coniunx, iam properate pater.
Festinasse putes fatum, ne funus acerbum
diceret hoc genitor, tam cito factus avus.
                23.
    ATTUSIA LUCANA TALISIA.
   ERMINUSCIUS REGULUS ADFINIS
Notitia exilis nobis, Attusia, tecum
cumque tuo plane coniuge nulla fuit.
Verum tu nostrae soror es germana Sabinae,
adfinis quoque <tu>, Regule, nomen habes.
Sortitos igitur tam cara vocabula nobis
stringamus maesti carminis obsequio.
Quamvis Santonica procul in tellure iacentes
pervenit ad manes exsequialis honor.
              24.
 SEVERUS CENSOR IULIANUS CONSOCER
Desinite, o veteres, Calpurnia nomina, Frugi
ut proprium hoc vestrae gentis habere decus;
nec solus semper censor Cato nec sibi solus
iustus Aristides his placeant titulis.
Nam sapiens quicumque fuit verumque fidemque
qui coluit, comitem se tibi, Censor, agat.
Tu gravis et comis cum iustitiaque remissus,
austeris doctus iungere temperiem.
Tu non adscito tibi me nec sanguine iuncto
optasti nostras consociare domos.
Nempe aliqua in nobis morum simulacra tuorum
effigies nostri praebuit ingenii;
aut iam Fortunae sic se vertigo rotabat,
ut pondus fatis tam bona vota darent.
Si quid aput manes sentis, fovet hoc tibi mentem,
quod fieri optaras, id voluisse deum.
                  25.
        PAULINUS ET DRYADIA
FILII PAULINI ET MEGENTIRAE SORORIS FILIAE
Qui nomen vultumque patris, Pauline, gerebas,
amissi specimen qui genitoris eras;
propter quem luctus miserae decedere matris
coeperat, offerret cum tua forma patrem,
redderet et mores et moribus adderet illud,
Paulinus caruit quo pater, eloquium:
eriperis laetis et pubescentibus annis
crudaque adhuc matris pectora sollicitas.
flemus enim raptam thalami de sede sororem,
heu non maturo funere, Dryadiam:
flemus, ego in primis, qui matris avunculus ac vos
natorum tamquam diligo progeniem.
Illa manus inter genetricis et oscula patris
occidit, Hispana tu regione procul.
Quam tener et primo, nove flos, decerperis aevo,
nondum purpureas cinctus, ephebe, genas!
Quattuor ediderat nunc facta puerpera partus,
funera set tumulis iam geminata dedit.
Sit satis hoc, Pauline pater. Divisio facta est:
debetur matri cetera progenies.
              26.
     PAULINUS SORORIS GENER
Qui laetum ingenium, mores qui diligit aequos
quique fidem sancta cum pietate colit,
Paulini manes mecum veneratus amicis
inroret lacrimis, annua liba ferens.
Aequaevus, Pauline, mihi natamque sororis
indeptus thalamo: sic mihi paene gener.
Stirpis Aquitanae mater tibi: nam genitori
Cossio Vasatum, municipale genus.
Scrinia praefecti meritus, rationibus inde
praepositus Libycis praemia opima capis.
Nam correcturae tibi Tarraco Hibera tribunal
praebuit, adfectans esse clienta tibi.
Tu socrum pro matre colens adfinis haberi
non poteras, nati cum fruerere loco.
Inter concordes vixisti fidus amicos,
duodeviginti functus Olympiadas.
              27.
   AEMILIA DRYADIA MATERTERA
Te quoque Dryadiam materteram,
flebilibus modulis,
germana genitus, prope filius, ore
pio  veneror,
quam thalamo taedisque iugalibus
invida mors rapuit
mutavitque torum feretri vice
exsequialis honor.
Discebas in me, matertera,
mater uti fieres.
Unde modo hoc maestum tibi defero
filius officium.
                28
     IULIA CATAPHRONIA AMITA
Quin et funereis amitam inpertire querellis,
Musa, Cataphroniam,
innuba devotae quae virginitatis amorem
parcaque anus coluit
et mihi quod potuit, quamvis de paupere summa,
mater uti adtribuit.
Ergo commemorata have maestumque vocata
pro genetrice vale.
               29.
       IULIA VENERIA AMITA
 Et amita Veneria properiter obiit,
cui brevia melea modifica recino:
cinis, uti placidulus ad opera vigeat,
celeripes adeat loca tacita Erebi.
              30.
     IULIA IDALIA CONSOBRINA
 Parva etiam fuit Idalia,
nomine praedita quae Paphiae
et speciem meruit Veneris.
Quae genita est mihi paene soror:
filia nam fuit haec amitae,
quam celebrat sub honore pio
nenia carine funereo.
              31.
     AEMILIA MELANIA SOROR
 Aemilia <en>, vix nota mihi soror, accipe questus,
debent quos cineri maesta elegea tuo.
Coniunxit nostras aequaeva infantia cunas,
uno quamvis tu consule maior eras.
Invida set nimium Lachesis properata peregit
tempora et ad manes funera acerba dedit.
Praemissa ergo vale manesque verere parentum,
qui maiore aevo quique minore venit.
                32.
        POMPONIA URBICA
  CONSOCRUS UXOR IULIANI CENSORIS
Ut generis clari, veterum sic femina morum
Urbica, Censoris nobilitata toro,
ingenitis pollens virtutibus auctaque et illis,
quas docuit coniunx, quas pater et genetrix
quas habuit Tanaquil, quas Pythagorea Theano,
quaeque sine exemplo pro nece functa viri.
Et tibi <si> fatum sic permutare dedisset,
viveret hoc nostro tempore Censor adhuc.
Set neque tu viduo longum cruciata sub aevo
protinus optato fine secuta virum.
Annua nunc maestis ferimus tibi iusta querellis,
cum genero et natis consocer Ausonius.
              XIII
   COMMEMORATIO PROFESSORUM BURDIGALENSIUM
               1
           PRAEFATIO
Vos etiam, quos nulla mihi cognatio iunxit,
set fama et carae relligio patriae,
et studium in libris et sedula cura docendi,
commemorabo viros morte obita celebres.
Fors erit, ut nostros manes sic adserat olim,
exemplo cupiet qui pius esse meo.
                2
 TIBERIUS VICTOR MINERVIUS ORATOR
Primus Burdigalae columen dicere, Minervi, alter
rhetoricae Quintiliane togae.
Inlustres quondam quo praeceptore fuerunt
Constantinopolis, Roma, dehinc patria,
non equidem certans cum maiestate duarum,
solo set potior nomine, quod patria.
Adserat usque licet Fabium Calagurris alumnum,
non sit Burdigalae dum cathedra inferior.
Mille foro dedit hic iuvenes, bis mille senatus
adiecit numero purpureisque togis;
me quoque, set, quoniam multa est praetexta, silebo
teque canam de te, non ab honore meo.
Sive panegyricos placeat contendere libros,
in Panathenaicis tu numerandus eris;
seu libeat fictas ludorum evolvere lites,
ancipitem palmam Quintilianus habet.
Dicendi torrens tibi copia, quae tamen aurum,
non etiam luteam volveret inluviem:
et Demosthenicum, quod ter primum ille vocavit,
in te sic viguit, cedat ut ipse tibi.
Anne et divini bona naturalia doni
adiciam, memori quam fueris animo,
audita ut vel lecta semel ceu fixa teneres,
auribus et libris esset ut una fides?
Vidimus et quondam tabulae certamine longo
omnes qui fuerant enumerasse bolos,
alternis vicibus quot praecipitante rotatu
fundunt excisi per cava buxa gradus,
narrantem fido per singula puncta recursu
quae data, per longas quae revocata moras.
Nullo felle tibi mens livida, tum sale multo
lingua dicax blandis et sine lite iocis.
Mensa nitens, quam non censoria regula culpet
nec nolit Frugi Piso vocare suam,
nonnumquam pollens natalibus et dape festa,
non tamen augustas ut tenuaret opes.
Quamquam heredis egens, bis sex quinquennia functus,
fletus es a nobis, ut pater et iuvenis.
Et nunc, sive aliquid post fata extrema superfit,
vivis adhuc, aevi, quod periit, meminens:
sive nihil superest nec habent longa otia sensus,
tu tibi vixisti: nos tua fama iuvat.
            3
 LATINUS ALCIMUS ALETHIUS RHETOR
Nec me nepotes impii silentii
reum ciebunt, Alcime,
minusque dignum, non et oblitum ferent
tuae ministrum memoriae,
opponit unum quem viris prioribus
aetas recentis temporis,
palmae forensis et camenarum decus,
exemplar unum in litteris,
quas aut Athenis docta coluit Graecia
aut Roma per Latium colit.
Moresne fabor et tenorem regulae
ad usque vitae terminum?
Quod laude clarus, quod paratus litteris
omnem refugisti ambitum?
Te nemo gravior vel fuit comis magis
aut liberalis indigis,
danda salute, si forum res posceret,
studio docendi, si scholam.
Vivent per omnem posterorum memoriam,
quos tu sacrae famae dabas
et Iulianum tu magis famae dabis
quam sceptra, quae tenuit brevi.
Sallustio plus conferent libri tui
quam consulatus addidit.
Morum tuorum, decoris et facundiae
formam dedisti filiis.
Ignosce, nostri laesus obsequio stili:
amoris hoc crimen tui est,
quod digna nequiens promere officium colo,
iniuriose sedulus.
Quiesce placidus et caduci corporis
damnum repende gloria.
              4
        LUCIOLUS RHETOR
Rhetora Luciolum, condiscipulum atque magistrum
collegamque dehinc, nenia maesta, refer,
facundum doctumque virum, seu lege metrorum
condita seu prosis solveret orsa modis;
eripuit patri Lachesis quem funere acerbo
linquentem natos sexui utroque duos:
nequaquam meritis cuius responderit heres,
obscuros quamvis nunc tua fama iuvet.
Mitis amice, bonus frater, fidissime coniunx,
nate pius, genitor - paenitet, ut fueris.
Comis convivis, numquam inclamare clientes,
ad famulos numquam tristia verba loqui.
Ut placidos mores, tranquillos sic cole manes
et cape ab Ausonio munus: amice, vale.
                 5
   ATTIUS PATERA [PATER] RHETOR
Aetate quamquam viceris dictos prius,
Patera, fandi nobilis;
tamen quod aevo floruisti proximo
iuvenisque te vidi senem,
honore maestae non carebis neniae,
doctor potentum rhetorum.
Tu Baiocassi stirpe Druidarum satus,
si fama non fallit fidem,
Beleni a sacratum ducis e templo genus
et inde vobis nomina:
tibi Paterae; sic ministros nuncupant
Apollinares mystice.
Fratri patrique nomen a Phoebo datum
natoque de Delphis tuo.
Doctrina nulli tanta in illo tempore
cursusque tot fandi et rotae:
memor, disertus, lucida facundia,
canore, cultu praeditus,
salibus modestus felle nullo perlitis,
vini cibique abstemius,
laetus, pudicus, pulcher, in senio quoque
aquilae ut senectus aut equi.
           6.
  ATTIUS TIRO DELPHIDIUS RHETOR
 Facunde, docte, lingua et ingenio celer,
iocis amoene, Delphidi,
subtextus esto flebili threno patris,
laudi ut subibas aemulus.
Tu paene ab ipsis orsus incunabulis
dei poeta nobilis,
sertum coronae praeferens Olympiae,
puer celebrasti Iovem.
Mox inde cursim more torrentis freti
epos ligasti metricum,
ut nullus aequa lege liber carminum
orationem texeret.
Celebrata varie cuius eloquentia
domi forisque claruit,
seu tu cohortis praesulem praetoriae
provinciarum aut iudices
coleres, tuendis additus clientibus
famae et salutis sauciis.
Felix, quietis si maneres litteris,
opus Camenarum colens,
nec odia magnis concitata litibus
armaret ultor impetus,
nec inquieto temporis tyrannici
palatio te adtolleres.
Dum spem remotam semper arcessis tibi,
fastidiosus obviae,
tuumque mavis esse quam fati bonum,
desiderasti plurima,
vagus per omnes dignitatum formulas
meritusque plura quam gerens.
Unde insecuto criminum motu gravi
donatus aerumnis patris,
mox inde rhetor, nec docendi pertinax,
curam fefellisti patrum;
minus malorum munere expertus dei,
medio quod aevi raptus es,
errore quod non deviantis filiae
poenaque laesus coniugis.
             7
ALETHIO MINERVIO FILIO RHETORI
O flos iuvenum,
spes laeta patris,
nec certa tuae
data res patriae,
rhetor Alethi.
Tu primaevis
doctor in annis
tempore, quo te
discere adultum
non turpe foret,
praetextate
iam genitori
conlatus eras.
Ille superbae
moenia Romae
fama et meritis
inclitus auxit:
tu Burdigalae
laetus patriae
postque Pateram
clara cohortis
vexilla regens
et praeceptor
pubere in aevo
maior utroque,
non sine morsu
gravis invidiae
cuncta habuisti
commoda fati.
Omnia praecox
fortuna tibi
dedit et rapuit.
Et rhetoricam
floris adulti
fruge carentem
et conubium
nobile soceris
sine pace patris
et divitias
utriusque domus
sine herede tuo.
Deseruisti
vota tuorum
non mansuris
ornate bonis.
Solstitialis
velut herba solet,
ostentatus
raptusque simul.
Quam fatiloquo
dicte profatu
versus Horati:
«nihil est ab omni
parte beatum».
                 8.
LEONTIUS GRAMMATICUS COGNOMENTO LASCIVUS
Qui colis laetos hilarosque mores,
qui dies festos ioca vota ludum,
annuum functi memora Leonti
nomine threnum.
Iste Lascivus patiens vocari
nomen indignum probitate vitae
abnuit numquam, quia gratum ad aures
esset amicas.
Litteris tantum titulum adsecutus,
quantus exili satis est cathedrae,
posset insertus numero ut videri
grammaticorum.
Tu meae semper socius iuventae,
pluribus quamvis cumulatus annis,
nunc quoque in nostris recales medullis,
blande Leonti!
Et iuvat tristi celebrare cura
flebilem cantum memoris querellae,
munus ingratum tibi debitumque
carmine nostro.
               9
GRAMMATICIS GRAECIS BURDIGALENSIBUS
Romulum post hos prius an Corinthi,
anne Sperchei pariterque nati
Atticas musas memorem Menesthei
grammaticorum?
Sedulum cunctis studium docendi,
fructus exilis tenuisque sermo,
set quia nostro docuere in aevo
commemorandi.
Tertius horum mihi non magister:
ceteri primis docuere in annis,
ne forem vocum rudis aut loquendi
set sine cultu:
obstitit nostrae quia, credo, mentis
tardior sensus neque disciplinis
appulit Graecis puerilis aevi
 noxius error.
Vos levis caespes tegat et sepulcri
tecta defendant cineres opertos
ac meae vocis titulus supremum
reddat honorem.
               10
 IUCUNDO GRAMMATICO BURDIGALENSI
         FRATRI LEONTI
Et te, quem cathedram temere usurpasse locuntur
nomen grammatici nec meruisse putant,
voce ciebo tamen, simplex, bone, amice, sodalis,
Iucunde, hoc ipso care magis studio,
quod, quamvis impar, nomen tam nobile amasti,
emeritos inter commemorande viros.
                 11
          GRAMMATICIS LATINIS
      BURDIGALENSIBUS PHILOLOGIS,
<MACRINO, SUCURONI, CONCORDIO, PHOEBICIO,>
AMMONIO, ANASTASIO GRAMMATICO PICTAVIORUM
Nunc ut quemque mihi
flebilis officii
relligiosus honor
suggeret, expediam:
qui, quamvis humili
stirpe, loco ac merito,
ingeniis hominum
Burdigalae rudibus
introtulere tamen
grammatices studium.
Sit Macrinus in his
(huic mea principio
credita puerities)
et libertina
Sucuro progenie,
sobrius et puerorum
utilis ingeniis,
et tu, Concordi,
qui profugus patria
mutasti sterilem
urbe alia cathedram.
Nec reticebo senem
nomine Phoebicium,
qui Beleni aedituus
nil opis inde tulit,
set tamen, ut placitum,
stirpe satus Druidum
gentis Aremoricae,
Burdigalae cathedram
nati opera obtinuit.
Permaneat series:
relligiosum etenim
commemorare <meae>
grammaticum patriae
<Ammonium . . . . . .,>
qui rudibus pueris
prima elementa dabat,
doctrina exiguus,
moribus inplacidis:
proinde ut erat meritum,
famam habuit tenuem.
Pange et Anastasio
flebile, Musa, melum
et memora tenuem,
nenia, grammaticum.
Burdigalae hunc genitum
transtulit ambitio
Pictonicaeque dedit.
Pauper ibi et tenuem
victum habitumque colens
gloriolam exilem
et patriae et cathedrae
perdidit in senio.
Set tamen hunc noster,
commemoravit honos,
ne pariter tumulus
nomen et ossa tegat.
              12
     HERCULANO, SORORIS FILIO,
     GRAMMATICO BURDIGALENSI
Herculane, qui profectus gremio de nostro et schola
spem magis quam <rem> fruendam praebuisti avunculo,
particeps scholae et cathedrae paene successor meae,
lubricae nisi te iuventae praecipitem flexus daret,
Pythagorei non tenentem tramitis rectam viam.
Esto placidus et quietis manibus sedem fove,
iam mihi cognata dudum inter memoratus nomina.
                     13
 THALASSIO GRAMMATICO LATINO BURDIGALENSI
Officium nomenque tuum, primaeve Thalassi,
parvulus audivi; vix etiam memini,
qua forma aut merito fueris, qua stirpe parentum.
Aetas nil de te posterior celebrat.
Grammaticum iuvenem tantum te fama ferebat,
tum quoque tam tenuis, quam modo nulla manet.
Set quicumque tamen, nostro quia doctor in aevo
vixisti, hoc nostrum munus habeto, vale.
                14
   CITARIO SICULO SYRACUSANO
 GRAMMATICO BURDIGALENSI GRAECO
Et, Citari dilecte, mihi memorabere, dignus
grammaticos inter qui celebrere bonos.
Esset Aristarchi tibi gloria Zenodotique,
Graiorum antiquus si sequeretur honos.
Carminibus, quae prima tuis sunt condita in annis,
concedit Cei musa Simonidei.
Urbe satus Sicula nostram peregrinus adisti,
excultam studiis quam prope reddideras.
Coniugium nanctus cito nobilis et locupletis,
invidia fati non genitor moreris.
At nos defunctum memori celebramus honore,
fovimus ut vivum munere amicitiae.
                15
  CENSORIO ATTICO AGRICIO RHETORI
Eloquii merito primis aequande, fuisti,
Agrici, positus posteriore loco,
aevo qui quoniam genitus functusque recenti,
dilatus nobis, non et omissus eras.
Quocumque in numero, tristi memorabere threno:
unus honos tumuli, serus et ante datus.
Tam generis tibi celsus apex quam gloria fandi,
gloria Athenaei cognita sede loci.
Nazario et claro quondam delata Paterae
egregie multos excoluit iuvenes.
Coniuge nunc natisque superstitibus generoque
maiorum manes et monumenta foves.
              16
 NEPOTIANO GRAMMATICO EIDEM RHETORI
Facete, comis, animo iuvenali senex,
cui felle nullo, melle multo mens madens
aevum per omne nil amarum miscuit,
medella nostri, Nepotiane, pectoris,
tam seriorum quam iocorum particeps,
taciturne, Amyclas qui silendo viceris,
te fabulantem non Ulixes linqueret,
liquit canentes qui melodas virgines:
probe et pudice, parce, frugi, abstemie,
facunde, nulli rhetorum cedens stilo,
et disputator ad Cleanthen stoicum,
Scaurum Probumque corde callens intimo
et Epirote Cinea memor magis:
sodalis et convictor, hospes iugiter,
parum quod hospes, mentis agitator meae.
Consilia nullus mente tam pura dedit
vel altiore conditu texit data.
Honore gesti praesidatus inclitus,
decies novenas functus annorum vices,
duos relinquens liberos, mortem oppetis,
dolore multo tam tuorum quam meo.
                17
 AEMILIUS MAGNUS ARBORIUS RHETOR TOLOSAE
 Inter cognatos iam fletus, avuncule, manes,
inter rhetoricos nunc memorandus eris.
Illud opus pietas, istud reverenda virorum
nomina pro patriae relligione habeant.
Bis meritum duplici celebremus honore parentem
Arborium, Arborio patre et avo Argicio.
Stemma tibi patris Haeduici, Tarbellica Maurae
matris origo fuit: ambo genus procerum.
Nobilis et dotata uxor, domus et schola, cultae
principum amicitiae contigerunt iuveni,
dum Constantini fratres opulenta Tolosa
exilii specie sepositos cohibet.
Byzanti inde arcem Thressaeque Propontidis urbem
Constantinopolim fama tui pepulit.
Illic dives opum doctoque ibi Caesare honorus
occumbis patribus, Magne, superstitibus.
In patriam sed te sedem ac monumenta tuorum
principis Augusti restituit pietas.
Hinc renovat causam lacrimis et flebile munus
annuus ingrata relligione dies.
                  18.
      EXUPERIUS RHETOR TOLOSAE
Exuperi, memorande mihi, facunde sine arte,
incessu gravis et verbis ingentibus, ore
pulcher et ad summam motuque habituque venusto:
copia cui fandi longe pulcherrima, quam si
auditu tenus acciperes, deflata placeret,
discussam scires solidi nihil edere sensus.
Palladiae primum toga te venerata Tolosae
mox pepulit levitate pari; Narbo inde recepit.
Illic Dalmatio genitos, fatalia regum
nomina, tum pueros, grandi mercede docendi
formasti rhetor metam prope puberis aevi,
Caesareum qui mox indepti nomen, honorem
praesidis Hispanumque tibi tribuere tribunal.
Decedens placidos mores tranquillaque vitae
tempora praedives finisti sede Cadurca.
Set patriae te iura vocant et origo parentum,
Burdigalae ut rursum nomen de rhetore reddas.
             19.
       MARCELLO MARCELLI
   FILIO GRAMMATICO NARBONENSI
Nec te Marcello genitum, Marcelle, silebo,
aspera quem genetrix urbe, domo pepulit.
Set fortuna potens cito reddidit omnia et auxit.
Amissam primum Narbo dedit patriam.
Nobilis hic hospes Clarentius indole motus
egregiam natam coniugio adtribuit.
Mox schola et auditor multus praetextaque pubes
grammatici nomen divitiasque dedit.
Set numquam iugem cursum fortuna secundat,
praesertim pravi nancta virum ingenii.
Verum oneranda mihi non sunt, memoranda recepi
fata: sat est dictum cuncta perisse simul,
non tamen et nomen, quo te non fraudo, receptum
inter grammaticos praetenuis meriti.
                20.
      SEDATUS RHETOR TOLOSANUS
 Relligio est, tacitum si te, Sedate, relinquam,
quamvis docendi munus indepte <es> foris.
Communis patria est tecum mihi: sorte potentis
fati Tolosam nanctus es sedem scholae.
Illic coniugium natique opulensque senectus
et fama, magno qualis est par rhetori.
Quamvis externa tamen a regione reducit
te patria et civem morte obita repetit:
cumque vagantem operam divisae inpenderis urbi,
arbitrium de te sumit origo suum.
Et tua nunc suboles morem sectata parentis
Narbonem ac Romam nobilitat studiis.
..........................set
fama, velit nolit, Burdigalam referet.
                21.
STAPHYLIUS RHETOR CIVIS AUSCIUS
Hactenus observata mihi lex commemorandi
cives, sive domi seu docuere foris.
Externum sed fas coniungere civibus unum te,
Staphyli, genitum stirpe Novem populis.
Tu mihi, quod genitor, quod avunculus, unus utrumque,
alter ut Ausonius, alter ut Arborius:
grammatice ad Scaurum atque Probum, promptissime rhetor
historiam callens Livii et Herodoti.,
Omnis doctrinae ratio tibi cognita, quantam
condit sescentis Varro voluminibus.
Aurea mens, vox suada tibi, tum sermo quietus
nec cunctator erat, nec properator erat.
Pulchra senecta, nitens habitus, procul ira dolusque:
et placidae vitae congrua meta fuit.
                22.
      CRISPUS ET URBICUS
   GRAMMATICI LATINI ET GRAECI
Tu quoque in aevum, Crispe, futurum
maesti venies commemoratus
munere threni.
Qui primaevos fandique rudes
elementorum prima docebas
signa novorum,
creditus olim fervere mero,
ut Vergilii Flaccique iocis
aemula ferres.
Et tibi Latiis posthabite orsis,
Urbice, Grais celebris, carmen
sic eleleiso.
Nam tu Crispo coniuncte tuo
prorsa solebas et vorsa loqui
impete eodem,
priscos ut <tris> heroas olim
carmine Homeri commemoratos
fando referres,
dulcem in paucis ut Plistheniden
et torrentis ceu Dulichii
ninguida dicta
et mellitae nectare vocis
dulcia fatu verba canentem
Nestora regem.
Ambo loqui faciles, ambo omnia carmina docti,
callentes mython plasmata et historiam.
Liberti ambo genus, sed quos meruisse deceret
nancisci ut cluerent patribus ingenuis.
           23
  VICTORIO SUBDOCTORI SIVE PROSCHOLO
Victori studiose, memor, celer, ignoratis
adsidue in libris nec nisi operta legens,
exesas tineis opicasque evolvere chartas
maior quam promptis cura tibi in studiis.
[Quod ius pontificum, quae foedera, stemma quod olim
ante Numam fuerat sacrifici Curibus,
quod Castor cunctis de regibus ambiguis, quod
coniugis e libris ediderat Rhodope.]
Quod ius pontificum, veterum quae scita Quiritum,
 quae consulta patrum, quid Draco quidve Solon
sanxerit et Locris dederit quae iura Zaleucus,
sub Iove quae Minos, quid Themis ante Iovem
nota tibi potius quam Tullius et Maro nostri
et quidquid Latia conditur historia.
Fors istos etiam tibi lectio longa dedisset,
supremum Lachesis ni celerasset iter.
Exili nostrae fucatus honore cathedrae
libato tenui nomine grammatici,
longinquis posthac Romae defunctus in oris,
ad quas de Siculo litore transieras
sed modo nobilium memoratus in agmine gaude,
pervenit ad manes si pia cura tuos.
                  24.
       DYNAMIO BURDIGALENSI
  QUI IN HISPANIA DOCUIT ET OBIIT
Set neque te maesta, Dynami, fraudabo querella,
municipem patriae causidicumque meae,
crimine adulterii quem saucia fama fugavit,
parvula quem latebris fovit Ilerda suis.
Quem locupletavit coniunx Hispana latentem:
namque ibi mutato nomine rhetor eras,
rhetor Flavini cognomine dissimulatus,
ne posset profugum prodere culpa suum.
Reddiderat quamvis patriae te sera voluptas,
mox residem rursum traxit Ilerda domus.
Qualiscumque tuae fuerit fuga famaque vitae,
iungeris antiqua tu mihi amicitia,
officiumque meum, sensus si manibus ullus,
accipe iam verus morte obita, Dynami.
Diversis quamvis iaceas defunctus in oris,
commemorat maestis te pia cura elegis.
              25
 ACILIO GLABRIONI GRAMMATICO IUN. BURDIGALENSI
Doctrinae vitaeque pari brevitate caducum,
Glabrio, te maestis commemorabo elegis,
stemmate nobilium deductum nomen avorum,
Glabrio Acilini, Dardana progenies.
Tu quondam puero conpar mihi discipulus; mox
meque dehinc facto rhetore grammaticus
inque foro tutela reis et cultor in agris,
digne, diu partis qui fruerere bonis,
commode, laete, benigne, abstemie, tam bone dandis
semper consiliis, quam taciturne datis,
tam decus omne tuis quam mox dolor, omnia acerbo
funere praereptus, Glabrio, destituis,
uxore et natis, genitore et matre relictis,
eheu quam multis perdite nominibus!
Flete diu nobis, numquam satis, accipe acerbum,
Glabrio, in aeternum commemorate, vale.
                26.
            CORONIS
Quos legis a prima deductos menide libri,
doctores patriae scito fuisse meae
grammatici in studio vel rhetoris aut in utroque,
quos memorasse mihi morte obita satis est.
Viventum inlecebra est laudatio: nomina tantum
voce ciere suis sufficiet tumulis.
Ergo, qui nostrae legis otia tristia chartae,
eloquium ne tu quaere set offìcium,
quo claris doctisque viris pia cura parentat,
dum decora egregiae commeminit patriae.
             27
           POETA
Valete, manes inclitorum rhetorum,
valete, doctores probi,
historia si quos vel poeticus stilus
forumve fecit nobiles,
medicae vel artis dogma vel Platonicum
dedit perenni gloriae.
Et si qua functis cura viventum placet
iuvatque honor superstitum,
accipite maestum carminis cultum mei
textum querella flebili.
Sedem sepulcri servet immotus cinis,
memoria vivat nominum,
dum remeat illud iudicis dono dei
commune cum dis saeculum.
              XIV.
          EPITAPHIA
              1
      AUSONIUS LECTORI SUO SALUTEM
 Ad rem pertinere existimavi, ut vel vanum opusculum materiae
congruentis absolverem et libello, qui commemorationem habet
eorum, qui vel peregrini <Burdigalae vel> Burdigalenses peregre
docuerunt, Epitaphia subnecterem, scilicet titulos sepulcrales heroum,
qui bello Troico interfuerunt. Quae antiqua cum aput philologum
quendam repperissem, Latino sermone converti, non ut inservirent
ordini persequendi, set ut cohaererent libere nec aberrarent.
              2
          AGAMEMNONI
Rex regum Atrides, fraternae coniugis ultor,
oppetii manibus coniugis ipse meae.
Quid prodest Helenes raptum punisse dolentem,
vindicem adulterii cum Clytemestra necet?
              3
           MENELAO
Felix o Menelae, deum cui debita sedes
decretumque piis manibus Elysium,
Tyndareo dilecte gener, dilecte Tonanti,
coniugii vindex, ultor adulterii,
aeterno pollens aevo aeternaque iuventa
nec leti passus tempora nec senii.
              4
             AIACI
Aiacis tumulo pariter tegor obruta Virtus,
inlacrimans bustis funeris ipsa mei,
incomptas lacerata comas, quod pravus Atrides
cedere me instructis compulit insidiis.
Iam dabo purpureum claro de sanguine florem,
testantem gemitu crimina indici.
               5
           ACHILLI
Non una Aeaciden tellus habet: ossa teguntur
litore Sigeo, crinem Larisa cremavit.
Pars tumuli ...................
Orbe set in toto ....................
              6
            ULIXI
Conditur hoc tumulo Laerta natus Ulixes:
perlege Odyssean omnia nosse volens.
              7
           DIOMEDI
Conditur hic genitore bono melior Diomedes,
crimen ob uxoris pulsus dotalibus Argis,
Argyripam clarosque viris qui condidit Argos,
clarior urbe nova patriae quam sede vetusta.
              8
           ANTILOCHO
Consiliis belloque bonus, quae copula rara est,
carus et Atrideis, carus et Aeacideis,
praemia virtutis simul et pietatis adeptus,
servato Antilochus Nestore patre obii.
Non hic ordo fuit: set iustius ille superstes,
Troia capi sine quo perfida non poterat.
              9
            NESTORI
Hoc tegor in tumulo, quarti iam prodigus aevi,
Nestor, consilio clarus et eloquio.
Obiecit sese cuius pro morte peremptus
filius et nati vulnere vivo pater.
Eheu cur fatis disponere sic placet aevum,
tam longum ut nobis, tam breve ut Antilocho?
             10.
            PYRRHO
Orbe tegor medio, maior virtute paterna,
quod puer et regis Pyrrhus opima tuli.
Impius ante aras quem fraude peremit Orestes:
quid mirum, caesa iam genetrice furens.
              11.
            EURYALO
Nec me non dignum titulo Pleuronia credit,
cui communis erat cum Diomede domus
et Sthenelo, Euryalum. Nam tertius hoc ego regnum
possedi, de quo nunc satis est tumulus.
              12.
             GUNEO
Gunea pontus habet, tumulus sine corpore nomen.
Fama homines inter, caelum animus repetit.
Cuncta elementa duci tanto commune sepulcrum.
Quae? caelum et tellus et mare et ora virum.
                13 .
          PROTESILAO
Fatale adscriptum nomen mihi Protesilao.
Nam primus Danaum bello obii Phrygio,
audaci ingressus Sigeia litora saltu,
captus pellacis Lartiadae insidiis.
Qui, ne Troianae premeret pede litora terrae,
ipse super proprium desiluit clipeum.
Quid queror? Hoc letum iam tum mea fata canebant,
tale mihi nomen cum pater inposuit.
               14.
           DEIPHOBO
Proditus ad poenam sceleratae fraude Lacaenae
et deformato corpore Deiphobus
non habeo tumulum, nisi quem mihi voce vocantis
et pius Aeneas et Maro conposuit.

               15.
            HECTORI
Hectoris hic tumulus, cum quo sua Troia sepulta est:
conduntur pariter, qui periere simul.
                16.
            ASTYANACTI
Flos Asiae tantaque unus de gente superstes, 
parvulus, Argivis set iam de patre timendus, 
hic iaceo Astyanax, Scaeis deiectus ab altis. 
Pro dolor! Iliaci Neptunia moenia muri 
viderunt aliquid crudelius Hectore tracto.
                17.
            SARPEDONI
Sarpedon Lycius, genitus Iove, numine patris
sperabam caelum, set tegor hoc tumulo,
sanguineis fletus lacrimis. Pro ferrea fata!
Et patitur luctum qui prohibere potest.
                  18.
        NASTI ET AMPHIMACHO
Nastes Amphimachusque, Nomionis inclita proles,
ductores quondam, pulvis et umbra sumus.
               19.
             TROILO
Hectore prostrato nec dis nec viribus aequis
congressus saevo Troilus Aeacidae,
raptatus bigis fratris coniungor honori,
cuius ob exemplum nec mihi poena gravis.
               20.
            POLYDORO
Cede procul myrtumque istam fuge, nescius hospes:
telorum seges est sanguine adulta meo.
Confixus iaculis et ab ipsa caede sepultus,
condor in hoc tumulo bis Polydorus ego.
Scit pius Aeneas et tu, rex impie, quod me
Thracia poena premit, Troia cura tegit.
              21.
            EUPHEMO
Euphemum Ciconum ductorem Troia tellus
condidit hastati Martis ad effigiem.
Nec satis est titulum saxo incidisse sepulcri:
insuper et frontem mole onerant statuae.
Ocius ista ruunt, quae sic cumulata locantur:
maior ubi est cultus, magna ruina subest.
                 22.
HIPPOTHOO ET PYLEO IN HORTO SEPULTIS
Hippothoum Pyleumque tenet gremio infima tellus:
caulibus et malvis terga superna virent.
Nec vexat cineres horti cultura quietos,
dum parcente manu molle holus excolitur.
                23.
       ENNOMO ET CHROMIO
Ennomus hic Chromiusque iacent, quis Mysia regnum,
quis pater Alcinous Oceanusque atavus.
Nobilitas quid tanta iuvat? quo clarius istis est
genus, hoc mortis condicio gravior.
              24.
            PRIAMO
Hic Priami non est tumulus nec condor in ista
sede: caput Danai deripuere meum.
Ast ego cum lacerum sine nomine funus haberem,
confugi ad cineres Hectoreos genitor.
Illic et natos Troiamque Asiamque sepultam
inveni et nostrum quidquid ubique iacet.
                25.
          ITEM PRIAMO
Qui tumulum Priami quaerit, legat Hectoris ante.
Ille meus, nato quem prius ipse dedi.
Hectoris et patris simul est commune sepulcrum,
amborum quoniam iuncta ruina fuit.
                26.
            HECUBAE
Quae regina fui, quae claro nata Dymante,
quae Priami coniunx, Hectora quae genui,
hic Hecuba iniectis perii superobruta saxis,
set rabie linguae me tamen ulta prius.
Fidite ne regnis et prole et stirpe parentum,
quicumque hoc nostrum sema kynos legitis.
               27.
             POLYXENAE
Troas Achilleo coniuncta Polyxena busto
malueram nullo caespite functa tegi.
Non bene discordes tumulos miscetis, Achivi:
hoc violare magis quam sepelire fuit.
                28.
      DE NIOBE IN SIPYLO MONTE
        IUXTA FONTEM SEPULTA
Thebarum regina fui, Sipyleia cautes
quae modo sum. Laesi numina Letoidum,
Bis septem natis genetrix laeta atque superba
tot duxi mater funera quot genui.
Nec satis hoc divis: duro circumdata saxo
amisi humani corporis effigiem.
Sed dolor obstructis quamquam vitalibus haeret
perpetuasque rigat fonte pio lacrimas.
Pro facinus! Tantaene animis caelestibus irae?
Durat adhuc luctus matris, imago perit.
                  29.
     IN DIOGENIS CYNICI SEPULCRO,
    IN QUO PRO TITULO CANIS SIGNUM EST
«Dic, canis, hic cuius tumulus?» «Canis». «At canis hic quis?»
«Diogenes». «Obiit?» «Non obiit, set abit».
«Diogenes, cui pera penus, cui dolia sedes,
ad manes abiit?» «Cerberus inde vetat».
«At quonam?» «Clari flagrat qua stella Leonis
additus est iustae nunc canis Erigonae».
                  30.
        IN TUMULO HOMINIS FELICIS
Sparge mero cineres bene olentis et unguine nardi,
hospes, et adde rosis balsama puniceis.
Perpetuum mihi ver agit inlacrimabilis urna
et commutavi saecula, non obii.
Nulla mihi veteris perierunt gaudia vitae, seu
meminisse putes omnia sive nihil.
                  31.
DE NOMINE CUIUSDAM LUCII SCULPTO IN MARMORE
Una quidem, geminis fulget set dissita punctis 
littera: praenomen sic [.L.] nota sola facit.
Post .M. incisum est: puto sic: [A\] non tota videtur: 
dissiluit saxi fragmine laesus apex.
Nec quisquam, Marius seu Marcius anne Metellus
hic iaceat, certis noverit indiciis.
Truncatis convulsa iacent elementa figuris,
omnia confusis interiere notis.
Miremur periisse homines? Monumenta fatiscunt:
mors etiam saxis nominibusque venit.
                32.
    IUSSU AUGUSTI EQUO ADMIRABILI
Phosphore, clamosi spatiosa per aequora circi 
septenas solitus victor obire vias,
inproperanter agens primos a carcere cursus, 
fortis praegressis ut potereris equis
(promptum et veloces erat anticipare quadrigas,
victores etiam vincere laus potior).
Hunc titulum vani solacia sume sepulcri
et gradere Elysios praepes ad alipedes.
Pegasus hinc dexter currat tibi, laevus Arion
o funalis, quartum det tibi Castor equum.
                33
         DE SEPULCRO VACUO
Me sibi et uxori et natis commune sepulcrum 
constituit seras Carus ad exequias.
Iamque diu monumenta vacant, sitque ista querella
longior et veniat ordine quisque suo,
nascendi qui lege datus, placidumque per aevum 
condatur, natu qui prior, ille prior. 
                  34
     IN TUMULUM SEDECENNIS MATRONAE
Omnia quae longo vitae cupiuntur in aevo, 
ante quater plenum consumpsit Anicia lustrum. 
Infans lactavit, pubes et virgo adolevit, 
nupsit, concepit, peperit, iam mater obivit.
Quis mortem accuset, quis non accuset in ista? 
Aetatis meritis anus est, aetate puella.
                    35
  DE GLAUCIA INMATURA MORTE PRAEVENTO
Laeta bis octono tibi iam sub consule pubes
cingebat teneras, Glaucia adulte, genas.
Et iam desieras puer anne puella videri,
cum properata dies abstulit omne decus.
Sed neque functorum socius miscebere volgo
nec metues Stygios flebilis umbra lacus,
verum aut Persephonae Cinyreius ibis Adonis
aut Iovis Elysii tu Catamitus eris.
              XV.
           MOSELLA
Transieram celerem nebuloso flumine Navam
addita miratus veteri nova moenia Vingo,
aequavit Latias ubi quondam Gallia Cannas,
infletaeque iacent inopes super arva catervae.
Unde iter ingrediens nemorosa per avia solum
et nulla humani spectans vestigia cultus
praetereo arentem sitientibus undique terris
Dumnissum riguasque perenni fonte Tabernas
arvaque Sauromatum nuper metata colonis,
et tandem primis Belgarum conspicor oris
Noiomagum, divi castra inclita Constantini.
Purior hic campis aer Phoebusque sereno
lumine purpureum reserat iam sudus Olympum,
nec iam consertis per mutua vincula ramis
quaeritur exclusum viridi caligine caelum,
sed liquidum iubar et rutilam visentibus aethram
libera perspicui non invidet aura diei.
In speciem tum me patriae cultumque nitentis
Burdigalae blando pepulerunt omnia visu:
culmina villarum pendentibus edita ripis
et virides baccho colles at amoena fluenta
subterlabentis tacito rumore Mosellae.
Salve amnis laudate agris, laudate colonis,
dignata imperio debent cui moenia Belgae,
amnis odorifero iuga vitea consite baccho,
consite gramineas, amnis viridissime, ripas!
Naviger ut pelagus, devexas pronus in undas
ut fluvius, vitreoque lacus imitate profundo,
et rivos trepido potis aequiperare meatu,
et liquido gelidos fontes praecellere potu:
omnia solus habes, quae fons, quae rivus et amnis
et lacus et bivio refluus manamine pontus.
Tu, placidis praelapsus aquis, nec murmura venti
ulla nec occulti pateris luctamina saxi;
non spirante vado rapidos properare meatus
cogeris, extantes medio non aequore terras
interceptus habes, iusti ne demat honorem nominis,
exclusum si dividat insula flumen.
Tu duplices sortite vias et cum amne secundo
defluis, ut celeres feriant vada concita remi,
et cum per ripas nusquam cessante remulco
intendunt collo malorum vincula nautae,
ipse tuos quotiens miraris in amne recursus
legitimosque putas prope segnius ire meatus!
Tu neque limigenis ripam praetexeris ulvis
nec piger inmundo perfundis litora caeno:
sicca in primores pergunt vestigia lymphas.
I nunc et Phrygiis sola levia consere crustis,
tendens marmoreum laqueata per atria campum.
Ast ego, despectis quae census opesque dederunt,
naturae mirabor opus, non cura nepotum
laetaque iacturis ubi luxuriatur egestas.
Hic solidae sternunt umentia litora harenae,
nec retinent memores vestigia pressa figuras.
Spectaris vitreo per levia terga profundo,
secreti nihil, amnis, habens: utque almus aperto
panditur intuitu liquidis obtutibus aer
nec placidi prohibent oculos per inania venti,
sic demersa procul durante per intima visu
cernimus arcanique patet penetrale profundi,
cum vada lene meant liquidarum et lapsus aquarum
prodit caerulea dispersas luce figuras:
quod sulcata levi crispatur harena meatu,
inclinata tremunt viridi quod gramina fundo,
usque sub ingenuis agitatae fontibus herbae
vibrantes patiuntur aquas, lucetque latetque
calculus et viridem distinguit glarea muscum.
Tota Caledoniis talis pictura Britannis,
cum virides algas et rubra corallia nudat
aestus et albentes, concharum germina, bacas,
delicias hominum, locupletibus atque sub undis
adsimulant nostros imitata monilia cultus.
Haud aliter placidae subter vada laeta Mosellae
detegit admixtos non concolor herba lapillos.
Intentos tamen usque oculos errore fatigant
interludentes, examina lubrica, pisces.
Sed neque tot species obliquatosque natatus,
quaeque per adversum succedunt agmina flumen,
nominaque et cunctos numerosae stirpis alumnos
edere fas aut ille sinit, cui cura secundae
sortis et aequorei cessit tutela tridentis.
Tu mihi flumineis habitatrix Nais in oris
squamigeri gregis ede choros liquidoque sub alveo
dissere caeruleo fluitantes amne catervas.
Squameus herbo