TROADES PERSONAE: HECVBA TALTHYBIVS PYRRHVS AGAMEMNON CALCHAS ANDROMACHA SENEX ASTYANAX VLIXES HELENA NVNTIVS POLYXENA TACITA CHORVS SCAENA TROIAE HECVBA Quicumque regno fidit et magna potens dominatur aula nec leues metuit deos animumque rebus credulum laetis dedit, me uideat et te, Troia: non umquam tulit documenta fors maiora, quam fragili loco starent superbi. Columen euersum occidit pollentis Asiae, caelitum egregius labor; ad cuius arma uenit et qui frigidum septena Tanain ora pandentem bibit et qui renatum primus excipiens diem tepidum rubenti Tigrin inmiscet freto, et quae uagos uicina prospiciens Scythas ripam cateruis Ponticam uiduis ferit, excisa ferro est; Pergamum incubuit sibi. En alta muri decora congestis iacent tectis adusti; regiam flammae ambiunt omnisque late fumat Assaraci domus. Non prohibet auidas flamma uictoris manus: diripitur ardens Troia, nec caelum patet undante fumo: nube ceu densa obsitus ater fauilla squalet Iliaca dies. Stat auidus irae uictor et lentum Ilium metitur oculis ac decem tandem ferus ignoscit annis; horret afflictam quoque, uictamque quamuis uideat, haut credit sibi potuisse uinci. Spolia populator rapit Dardania; praedam mille non capiunt rates. Testor deorum numen aduersum mihi patriaeque cineres teque rectorem Phrygum quem Troia toto conditum regno tegit, tuosque manes quo stetit stante Ilium, et uos meorum liberum magni greges, umbrae minores: quidquid aduersi accidit, quaecumque Phoebas ore lymphato furens credi deo uetante praedixit mala, prior Hecuba uidi grauida nec tacui metus et uana uates ante Cassandram fui. Non cautus ignes Ithacus aut Ithaci comes nocturnus in uos sparsit aut fallax Sinon: meus ignis iste est, facibus ardetis meis. Sed quid ruinas urbis euersae gemis, uiuax senectus? Respice infelix ad hos luctus recentes: Troia iam uetus est malum. Vidi exsecrandum regiae caedis nefas ipsasque ad aras maius admissum scelus, Aeacius armis cum ferox, saeua manu coma reflectens regium torta caput, alto nefandum uulneri ferrum abdidit; quod penitus actum cum recepisset libens, ensis senili siccus e iugulo redit. Placare quem non potuit a caede effera mortalis aeui cardinem extremum premens superique testes sceleris et quoddam sacrum regni iacentis? Ille tot regum parens caret sepulcro Priamus et flamma indiget ardente Troia. Non tamen superis sat est: dominum ecce Priami nuribus et natis legens sortitur urna, praedaque en uilis sequar. Hic Hectoris coniugia despondet sibi, hic optat Heleni coniugem, hic Antenoris; nec dest tuos, Cassandra, qui thalamos petat. Mea sors timetur, sola sum Danais metus. Lamenta cessant? Turba captiuae mea, ferite palmis pectora et planctus date et iusta Troiae facite. Iamdudum sonet fatalis Ide, iudicis diri domus. CHORVS Non rude uulgus lacrimisque nouum lugere iubes: hoc continuis egimus annis, ex quo tetigit Phrygius Graias hospes Amyclas secuitque fretum pinus matri sacra Cybebae. Decies niuibus canuit Ide, Ide nostris nudata rogis, et Sigeis trepidus campis decumas secuit messor aristas, ut nulla dies maerore caret, sed noua fletus causa ministrat. Ite ad planctus, miseramque leua, regina, manum; uulgus dominam uile sequemur: non indociles lugere sumus. HEC. Fidae casus nostri comites, soluite crinem; per colla fluant maesta capilli tepido Troiae puluere turpes: complete manus, hoc ex Troia sumpsisse licet. Paret exsertos turba lacertos; ueste remissa substringe sinus uteroque tenus pateant artus. Cui coniugio pectora uelas, captiue pudor? Cingat tunicas palla solutas, uacet ad crebri uerbera planctus furibunda manus - placet hic habitus, placet: agnosco Troada turbam. Iterum luctus redeant ueteres, solitum flendi uincite morem: Hectora flemus. CHO. Soluimus omnes lacerum multo funere crinem; coma demissa est libera nodo sparsitque cinis feruidus ora. Cadit ex umeris uestis apertis imumque tegit suffulta latus; iam nuda uocant pectora dextras. Nunc, nunc uires exprome, dolor: Rhoetea sonent litora planctu, habitansque cauis montibus Echo non, ut solita est, extrema breuis uerba remittat: totos reddat Troiae gemitus; audiat omnis pontus et aether. Saeuite manus: pulsu pectus tundite uasto, non sum solito contenta sono: Hectora flemus. HEC. Tibi nostra ferit dextra lacertos umerosque ferit tibi sanguineos, tibi nostra caput dextera pulsat, tibi maternis ubera palmis laniata patent: fluat et multo sanguine manet quamcumque tuo funere feci rupta cicatrix. Columen patriae, mora fatorum, tu praesidium Phrygibus fessis, tu murus eras umerisque tuis stetit illa decem fulta per annos: tecum cecidit summusque dies Hectoris idem patriaeque fuit. Vertite planctus: Priamo uestros fundite fletus, satis Hector habet. CHO. Accipe, rector Phrygiae, planctus, accipe fletus, bis capte senex. Nil Troia semel te rege tulit, bis pulsari Dardana Graio moenia ferro bisque pharetras passa Herculeas. Post elatos Hecubae partus regumque gregem postrema pater funera cludis magnoque Ioui uictima caesus Sigea premis litora truncus. HEC. Alio lacrimas flectite uestras: non est Priami miseranda mei mors, Iliades. "Felix Priamus" dicite cunctae: liber manes uadit ad imos, nec feret umquam uicta Graium ceruice iugum; non ille duos uidet Atridas nec fallacem cernit Vlixem; non Argolici praeda triumphi subiecta feret colla tropaeis; non adsuetas ad sceptra manus post terga dabit currusque sequens Agamemnonios aurea dextra uincula gestans latis fiet pompa Mycenis. CHO. "Felix Priamus" dicimus omnes: secum excedens sua regna tulit. Nunc Elysii nemoris tutis errat in umbris interque pias felix animas Hectora quaerit. Felix Priamus: felix quisquis bello moriens omnia secum consumpta tulit. TALTHYBIVS O longa Danais semper in portu mora, seu petere bellum, petere seu patriam uolunt. CHO. Quae causa ratibus faciat et Danais moram, effare, reduces quis deus claudat uias. TA. Pauet animus, artus horridus quassat tremor. Maiora ueris monstra (uix capiunt fidem) uidi ipse, uidi. Summa iam Titan iuga stringebat ortu, uicerat noctem dies, cum subito caeco terra mugitu fremens concussa totos traxit ex imo sinus; mouere siluae capita et excelsum nemus fragore uasto tonuit et lucus sacer; Idaea ruptis saxa ceciderunt iugis. [Nec terra solum tremuit: et pontus suum adesse Achillem sensit ac strauit uada.] Tum scissa uallis aperit immensos specus et hiatus Erebi peruium ad superos iter tellure fracta praebet ac tumulum leuat. Emicuit ingens umbra Thessalici ducis, Threicia qualis arma proludens tuis iam, Troia, fatis strauit aut Neptunium cana nitentem perculit iuuenem coma, aut cum inter acies Marte uiolento furens corporibus amnes clusit et quaerens iter tardus cruento Xanthus errauit uado, aut cum superbo uictor in curru stetit egitque habenas Hectorem et Troiam trahens. Impleuit omne litus irati sonus: "ite, ite, inertes, debitos manibus meis auferte honores, soluite ingratas rates per nostra ituri maria. Non paruo luit iras Achillis Graecia et magno luet: desponsa nostris cineribus Polyxene Pyrrhi manu mactetur et tumulum riget." Haec fatus +alta nocte diuisit+ diem repetensque Ditem mersus ingentem specum coeunte terra iunxit. Immoti iacent tranquilla pelagi, uentus abiecit minas placidumque fluctu murmurat leni mare, Tritonum ab alto cecinit hymenaeum chorus. PYRRHVS Cum laeta pelago uela rediturus dares, excidit Achilles, cuius unius manu impulsa Troia, quidquid adiecit morae illo remoto, dubia quo caderet stetit? Velis licet quod petitur ac properes dare, sero es daturus: iam suum cuncti duces tulere pretium. Quae minor merces potest tantae dari uirtutis? An meruit parum qui, fugere bellum iussus et longa sedens aeuum senecta ducere ac Pylii senis transcendere annos, exuit matris dolos falsasque uestes, fassus est armis uirum? Inhospitali Telephus regno impotens, dum Mysiae ferocis introitus negat, rudem cruore regio dextram imbuit fortemque eandem sensit et mitem manum. Cecidere Thebae, uidit Eetion capi sua regna uictus; clade subuersa est pari apposita celso parua Lyrnessos iugo, captaque tellus nobilis Briseide et causa litis regibus Chryse iacet et nota fama Tenedos et quae pascuo fecunda pingui Thracios nutrit greges Scyros fretumque Lesbos Aegaeum secans et cara Phoebo Cilla; quid quas alluit uernis Caycus gurgitem attollens aquis? Haec tanta clades gentium ac tantus pauor, sparsae tot urbes turbinis uasti modo, alterius esset gloria ac summum decus: iter est Achillis; sic meus uenit pater et tanta gessit bella, dum bellum parat. Vt alia sileam merita, non unus satis Hector fuisset? Ilium uicit pater, uos diruistis. Inclitas laudes iuuat et clara magni facta genitoris sequi: iacuit peremptus Hector ante oculos patris patruique Memnon, cuius ob luctum parens pallente maestum protulit uultu diem; suique uictor operis exemplum horruit didicitque Achilles et dea natos mori. Tum saeua Amazon ultimus cecidit metus. - Debes Achilli, merita si digne aestimas, et si ex Mycenis uirginem atque Argis petat. Dubitatur etiam? placida nunc subito probas Priamique natam Pelei gnato ferum mactare credis? At tuam gnatam parens Helenae immolasti: solita iam et facta expeto. AGAMEMNON Iuuenile uitium est regere non posse impetum; aetatis alios feruor hic primus rapit, Pyrrhum paternus. Spiritus quondam truces minasque tumidi lentus Aeacidae tuli: quo plura possis, plura patienter feras. Quid caede dira nobiles clari ducis aspergis umbras? Noscere hoc primum decet, quid facere uictor debeat, uictus pati. Violenta nemo imperia continuit diu, moderata durant; quoque Fortuna altius euexit ac leuauit humanas opes, hoc se magis supprimere felicem decet uariosque casus tremere metuentem deos nimium fauentes. Magna momento obrui uincendo didici. Troia nos tumidos facit nimium ac feroces? Stamus hoc Danai loco, unde illa cecidit. Fateor, aliquando impotens regno ac superbus altius memet tuli; sed fregit illos spiritus haec quae dare potuisset aliis causa, Fortunae fauor. Tu me superbum, Priame? Tu timidum facis. Ego esse quicquam sceptra nisi uano putem fulgore tectum nomen et falso comam uinclo decentem? Casus haec rapiet leuis, nec mille forsan ratibus aut annis decem: non omnibus Fortuna tam lenta imminet. Equidem fatebor (pace dixisse hoc tua, Argiua tellus, liceat) affligi Phrygas uincique uolui: ruere et aequari solo utinam arcuissem; sed regi frenis nequit et ira et ardens ensis et uictoria commissa nocti. Quidquid indignum aut ferum cuiquam uideri potuit, hoc fecit dolor tenebraeque, per quas ipse se irritat furor, gladiusque felix, cuius infecti semel uecors libido est. Quidquid euersae potest superesse Troiae, maneat: exactum satis poenarum et ultra est. Regia ut uirgo occidat tumuloque donum detur et cineres riget et facinus atrox caedis ut thalamos uocent, non patiar. In me culpa cunctorum redit: qui non uetat peccare, cum possit, iubet. PY. Nullumne Achillis praemium manes ferent? AG. Ferent, et illum laudibus cuncti canent magnumque terrae nomen ignotae audient. Quod si leuatur sanguine infuso cinis, opima Phrygii colla caedantur greges fluatque nulli flebilis matri cruor. Quis iste mos est? Quando in inferias homo est impensus hominis? Detrahe inuidiam tuo odiumque patri, quem coli poena iubes. PY. O tumide, rerum dum secundarum status extollit animos, timide, cum increpuit metus, regum tyranne! Iamne flammatum geris amore subito pectus ac ueneris nouae ... solusne totiens spolia de nobis feres? Hac dextra Achilli uictimam reddam suam. Quam si negas retinesque, maiorem dabo dignamque quam det Pyrrhus; et nimium diu a caede nostra regia cessat manus paremque poscit Priamus. AG. Haud equidem nego hoc esse Pyrrhi maximum in bello decus, saeuo peremptus ense quod Priamus iacet, supplex paternus. PY. Supplices nostri patris hostesque eosdem nouimus. Priamus tamen praesens rogauit; tu, graui pauidus metu nec ad rogandum fortis, Aiaci preces Ithacoque mandas clausus atque hostem tremens. At non timebat tunc tuus, fateor, parens, interque caedes Graeciae atque ustas rates segnis iacebat belli et armorum immemor, leui canoram uerberans plectro chelyn. PY. Tunc magnus Hector, arma contemnens tua, cantus Achillis timuit, et tanto in metu naualibus pax alta Thessalicis fuit. AG. Nempe isdem in istis Thessalis naualibus pax alta rursus Hectoris patri fuit. PY. Est regis alti spiritum regi dare. AG. Cur dextra regi spiritum eripuit tua? PY. Mortem misericors saepe pro uita dabit. AG. Et nunc misericors uirginem busto petis? PY. Iamne immolari uirgines credis nefas? AG. Praeferre patriam liberis regem decet. PY. Lex nulla capto parcit aut poenam impedit. AG. Quod non uetat lex, hoc uetat fieri pudor. PY. Quodcumque libuit facere uictori licet. AG. Minimum decet libere cui multum licet. PY. His ista iactas, quos decem annorum graui regno subactos Pyrrhus exsoluet iugo? AG. Hos Scyros animos? PY. Scelere quae fratrum caret. AG. Inclusa fluctu - PY. Nempe cognati maris: Atrei et Thyestae nobilem noui domum. AG. Ex uirginis concepte furtiuo stupro et ex Achille nate, sed nondum uiro - PY. Illo ex Achille, genere qui mundum suo, sparsus per omne caelitum regnum, tenet: Thetide aequor, umbras Aeaco, caelum Ioue. AG. Illo ex Achille, qui manu Paridis iacet. PY. Quem nec deorum comminus quisquam petit. AG. Compescere equidem uerba et audacem malo poteram domare; sed meus captis quoque scit parcere ensis. Potius interpres deum Calchas uocetur: fata si poscent, dabo. Tu, qui Pelasgae uincla soluisti rati morasque bellis, arte qui reseras polum, cui uiscerum secreta, cui mundi fragor et stella longa semitam flamma trahens dant signa fati, cuius ingenti mihi mercede constant ora: quid iubeat deus effare, Calchas, nosque consilio rege. CALCHAS Dant fata Danais quo solent pretio uiam: mactanda uirgo est Thessali busto ducis; sed quo iugari Thessalae cultu solent Ionidesue uel Mycenaeae nurus, Pyrrhus parenti coniugem tradat suo: sic rite dabitur. Non tamen nostras tenet haec una puppes causa: nobilior tuo, Polyxene, cruore debetur cruor. Quem fata quaerunt, turre de summa cadat Priami nepos Hectoreus et letum oppetat. Tum mille uelis impleat classis freta. CHORVS Verum est an timidos fabula decipit umbras corporibus uiuere conditis, cum coniunx oculis imposuit manum supremusque dies solibus obstitit et tristis cineres urna coercuit? Non prodest animam tradere funeri, sed restat miseris uiuere longius? An toti morimur nullaque pars manet nostri, cum profugo spiritus halitu immixtus nebulis cessit in aera et nudum tetigit subdita fax latus? Quidquid sol oriens, quidquid et occidens nouit, caeruleis Oceanus fretis quidquid bis ueniens et fugiens lauat, aetas Pegaseo corripiet gradu. Quo bis sena uolant sidera turbine, quo cursu properat uoluere saecula astrorum dominus, quo properat modo obliquis Hecate currere flexibus: hoc omnes petimus fata nec amplius, iuratos superis qui tetigit lacus, usquam est; ut calidis fumus ab ignibus uanescit, spatium per breue sordidus, ut nubes, grauidas quas modo uidimus, arctoi Boreae dissipat impetus: sic hic, quo regimur, spiritus effluet. Post mortem nihil est ipsaque mors nihil, uelocis spatii meta nouissima; spem ponant auidi, solliciti metum: tempus nos auidum deuorat et chaos. mors indiuidua est, noxia corpori nec parcens animae: Taenara et aspero regnum sub domino limen et obsidens custos non facili Cerberus ostio rumores uacui uerbaque inania et par sollicito fabula somnio. Quaeris quo iaceas post obitum loco? Quo non nata iacent. ANDROMACHA Quid, maesta Phrygiae turba, laceratis comas miserumque tunsae pectus effuso genas fletu rigatis? Leuia perpessae sumus, si flenda patimur. Ilium uobis modo, mihi cecidit olim, cum ferus curru incito mea membra raperet et graui gemeret sono Peliacus axis pondere Hectoreo tremens. Tunc obruta atque euersa quodcumque accidit torpens malis rigensque sine sensu fero. Iam erepta Danais coniugem sequerer meum, nisi hic teneret: hic meos animos domat morique prohibet; cogit hic aliquid deos adhuc rogare, tempus aerumnae addidit. Hic mihi malorum maximum fructum abstulit, nihil timere: prosperis rebus locus ereptus omnis, dura qua ueniant habent. Miserrimum est timere, cum speres nihil. SENEX Quis te repens commouit afflictam metus AN. Exoritur aliquod maius ex magno malum. Nondum ruentis ilii fatum stetit. SEN. Et quas reperiet, ut uelit, clades deus? AN. Stygis profundae claustra et obscuri specus laxantur et, ne desit euersis metus, hostes ab imo conditi Dite exeunt - solisne retro peruium est Danais iter? Certe aequa mors est! - Turbat atque agitat Phrygas communis iste terror; hic proprie meum exterret animum, noctis horrendae sopor. SEN. Quae uisa portas? Effer in medium metus. AN. Partes fere nox alma transierat duas clarumque septem uerterant stellae iugum; ignota tandem uenit afflictae quies breuisque fessis somnus obrepsit genis, si somnus ille est mentis attonitae stupor: cum subito nostros Hector ante oculos stetit, non qualis ultro bella in Argiuos ferens Graias petebat facibus Idaeis rates, nec caede multa qualis in Danaos furens uera ex Achille spolia simulato tulit; non ille uultus flammeum intendens iubar, sed fessus ac deiectus et fletu grauis similisque nostro, squalida obtectus coma. Iuuat tamen uidisse. Tum quassans caput: "dispelle somnos" inquit "et natum eripe, o fida coniunx: lateat, haec una est salus. Omitte fletus - Troia quod cecidit gemis? Vtinam iaceret tota. Festina, amoue quocumque nostrae paruulam stirpem domus." Mihi gelidus horror ac tremor somnum excutit, oculosque nunc huc pauida, nunc illuc ferens oblita nati misera quaesiui Hectorem: fallax per ipsos umbra complexus abit. O nate, magni certa progenies patris, spes una Phrygibus, unica afflictae domus, ueterisque suboles sanguinis nimium inclita nimiumque patri similis. Hos uultus meus habebat Hector, talis incessu fuit habituque talis, sic tulit fortes manus, sic celsus umeris, fronte sic torua minax ceruice fusam dissipans iacta comam - o nate sero Phrygibus, o matri cito, eritne tempus illud ac felix dies quo Troici defensor et uindex soli recidiua ponas Pergama et sparsos fuga ciues reducas, nomen et patriae suum Phrygibusque reddas? Sed mei fati memor tam magna timeo uota - quod captis sat est, uiuamus. Heu me, quis locus fidus meo erit timori quaue te sede occulam? Arx illa pollens opibus et muris deum, gentes per omnes clara et inuidiae grauis, nunc puluis altus, strata sunt flamma omnia superestque uasta ex urbe ne tantum quidem, quo lateat infans. Quem locum fraudi legam? Est tumulus ingens coniugis cari sacer, uerendus hosti, mole quem immensa parens opibusque magnis struxit, in luctus suos rex non auarus: optume credam patri - sudor per artus frigidus totos cadit: omen tremesco misera feralis loci. SEN. Miser occupet praesidia, securus legat. AN. Quid quod latere sine metu magno nequit, ne prodat aliquis? SEN. Amoue testes doli. AN. Si quaeret hostis? SEN. Vrbe in euersa perit: haec causa multos una ab interitu arcuit, credi perisse. AN. Vix spei quicquam est super: graue pondus illum magna nobilitas premit; quid proderit latuisse redituro in manus? SEN. Victor feroces impetus primos habet. AN. Quis te locus, quae regio seducta, inuia tuto reponet? Quis feret trepidis opem? Quis proteget? Qui semper, etiamnunc tuos, Hector, tuere: coniugis furtum piae serua et fideli cinere uicturum excipe. Succede tumulo, nate - quid retro fugis? Turpesne latebras spernis? Agnosco indolem: pudet timere. Spiritus magnos fuga animosque ueteres, sume quos casus dedit. En intuere, turba quae simus super: tumulus, puer, captiua: cedendum est malis. Sanctas parentis conditi sedes age aude subire. Fata si miseros iuuant, habes salutem; fata si uitam negant, habes sepulcrum. SEN. Claustra commissum tegunt; quem ne tuus producat in medium timor, procul hinc recede teque diuersam amoue. AN. Leuius solet timere, qui propius timet; sed, si placet, referamus hinc alio pedem. SEN. Cohibe parumper ora questusque opprime: gressus nefandos dux Cephallanum admouet. AN. Dehisce tellus, tuque, coniunx, ultimo specu reuulsam scinde tellurem et Stygis sinu profundo conde depositum meum. Adest Vlixes, et quidem dubio gradu uultuque: nectit pectore astus callidos. VLIXES Durae minister sortis hoc primum peto, ut, ore quamuis uerba dicantur meo, non esse credas nostra: Graiorum omnium procerumque uox est, petere quos seras domos Hectorea suboles prohibet: hanc fata expetunt. Sollicita Danaos pacis incertae fides semper tenebit, semper a tergo timor respicere coget arma nec poni sinet, dum Phrygibus animos natus euersis dabit, Andromacha, uester. Augur haec Calchas canit; et, si taceret augur haec Calchas, tamen dicebat Hector, cuius et stirpem horreo. Generosa in ortus semina exsurgunt suos: sic ille magni paruus armenti comes primisque nondum cornibus findens cutem ceruice subito celsus et fronte arduus gregem paternum ducit ac pecori imperat; quae tenera caeso uirga de trunco stetit, par ipsa matri tempore exiguo subit umbrasque terris reddit et caelo nemus; sic male relictus igne de magno cinis uires resumit. Est quidem iniustus dolor rerum aestimator: si tamen tecum exigas, ueniam dabis, quod bella post hiemes decem totidemque messes iam senex miles timet aliasque clades rursus ac numquam bene Troiam iacentem. Magna res Danaos mouet, futurus Hector: libera Graios metu. Haec una naues causa deductas tenet, hic classis haeret. Neue crudelem putes, quod sorte iussus Hectoris natum petam: petissem Oresten. Patere quod uictor tulit. AN. Vtinam quidem esses, nate, materna in manu, nossemque quis te casus ereptum mihi teneret, aut quae regio - non hostilibus confossa telis pectus ac uinclis manus secantibus praestricta, non acri latus utrumque flamma cincta maternam fidem umquam exuissem. Nate, quis te nunc locus, fortuna quae possedit? Errore auio uagus arua lustras? Vastus an patriae uapor corripuit artus? Saeuus an uictor tuo lusit cruore? Numquid immanis ferae morsu peremptus pascis Idaeas aues? VL. Simulata remoue uerba; non facile est tibi decipere Vlixem: uicimus matrum dolos etiam dearum. Cassa consilia amoue; ubi natus est? AN. Vbi Hector? Vbi cuncti Phryges? Vbi Priamus? Vnum quaeris: ego quaero omnia. VL. Coacta dices sponte quod fari abnuis: stulta est fides celare quod prodas statim. AN. Tuta est, perire quae potest debet cupit. VL. Magnifica uerba mors prope admota excutit. AN. Si uis, Vlixe, cogere Andromacham metu, uitam minare: nam mori uotum est mihi. VL. Verberibus igni morte cruciatu eloqui quodcumque celas adiget inuitam dolor et pectore imo condita arcana eruet: necessitas plus posse quam pietas solet. AN. Propone flammas, uulnera et diras mali doloris artes et famem et saeuam sitim uariasque pestes undique et ferrum inditum uisceribus ipsis, carceris caeci luem, et quidquid audet uictor iratus tumens: animosa nullos mater admittit metus. VL. Hic ipse, quo nunc contumax perstas, amor consulere paruis liberis Danaos monet. Post arma tam longinqua, post annos decem minus timerem quos facit Calchas metus, si mihi timerem: bella Telemacho paras. AN. Inuita, Vlixe, gaudium Danais dabo: dandum est; fatere quos premis luctus, dolor. Gaudete, Atridae, tuque laetifica, ut soles, refer Pelasgis: Hectoris proles obit. VL. Et esse uerum hoc qua probas Danais fide? AN. Ita quod minari maximum uictor potest contingat et me fata maturo exitu facilique soluant ac meo condant solo et patria tellus Hectorem leuiter premat, ut luce caruit: inter extinctos iacet datusque tumulo debita exanimis tulit. VL. Expleta fata stirpe sublata Hectoris solidamque pacem laetus ad Danaos feram - quid agis, Vlixe? Danaidae credent tibi: tu cui? Parenti: fingit an quisquam hoc parens, nec abominandae mortis auspicium pauet? auspicia metuunt qui nihil maius timent. Fidem alligauit iure iurando suam - si peierat, timere quid grauius potest? Nunc aduoca astus, anime, nunc fraudes, dolos, nunc totum Vlixem; ueritas numquam perit. Scrutare matrem: maeret, illacrimat, gemit; sed huc et illuc anxios gressus refert missasque uoces aure sollicita excipit: magis haec timet, quam maeret. Ingenio est opus. Alios parentes alloqui in luctu decet: tibi gratulandum est, misera, quod nato cares, quem mors manebat saeua praecipitem datum e turre, lapsis sola quae muris manet. AN. Reliquit animus membra, quatiuntur, labant torpetque uinctus frigido sanguis gelu. VL. Intremuit: hac, hac parte quaerenda est mihi; matrem timor detexit: iterabo metum. - Ite, ite celeres, fraude materna abditum hostem, Pelasgi nominis pestem ultimam, ubicumque latitat, erutam in medium date. - bene est: tenetur. Perge, festina, attrahe - quid respicis trepidasque? Iam certe perit. AN. Vtinam timerem. Solitus ex longo est metus: dediscit animus sero quod didicit diu. VL. Lustrale quoniam debitum muris puer sacrum antecessit nec potest uatem sequi meliore fato raptus, hoc Calchas ait modo piari posse redituras rates, si placet undas Hectoris sparsi cinis ac tumulus imo totus aequetur solo. Nunc ille quoniam debitam effugit necem, erit admouenda sedibus sacris manus. AN. Quid agimus? Animum distrahit geminus timor: hinc natus, illinc coniugis cari cinis. Pars utra uincet? Testor immites deos, deosque ueros coniugis manes mei: non aliud, Hector, in meo nato mihi placere quam te. Viuat, ut possit tuos referre uultus - prorutus tumulo cinis mergetur? Ossa fluctibus spargi sinam disiecta uastis? Potius hic mortem oppetat. - Poteris nefandae deditum mater neci uidere, poteris celsa per fastigia missum rotari? Potero, perpetiar, feram, dum non meus post fata uictoris manu iactetur Hector. - Hic suam poenam potest sentire, at illum fata iam in tuto locant - quid fluctuaris? Statue, quem poenae extrahas. ingrata, dubitas? Hector est illinc tuus - erras: utrimque est Hector; hic sensus potens, forsan futurus ultor extincti patris - utrique parci non potest: quidnam facis? Serua e duobus, anime, quem Danai timent. VL. Responsa peragam: funditus busta eruam. AN. Quae uendidistis? VL. Pergam et e summo aggere traham sepulcra. AN. Caelitum appello fidem fidemque Achillis: Pyrrhe, genitoris tui munus tuere. VL. Tumulus hic campo statim toto iacebit. AN. Fuerat hoc prorsus nefas Danais inausum. Templa uiolastis, deos etiam fauentes: busta transierat furor. Resistam, inermis offeram armatis manus, dabit ira uires. Qualis Argolicas ferox turmas Amazon strauit, aut qualis deo percussa Maenas entheo siluas gradu armata thyrso terret atque expers sui uulnus dedit nec sensit, in medios ruam tumuloque cineris socia defenso cadam. VL. Cessatis et uos flebilis clamor mouet furorque cassus feminae? Iussa ocius peragite. AN. Me, me sternite hic ferro prius. Repellor, heu me. Rumpe fatorum moras, molire terras, Hector: ut Vlixem domes, uel umbra satis es - arma concussit manu, iaculatur ignes - cernitis, Danai, Hectorem? an sola uideo? VL. Funditus cuncta eruam. AN. Quid agis? Ruina mater et gnatum et uirum prosternis una? Forsitan Danaos prece placare poteris. Conditum elidet statim immane busti pondus - intereat miser ubicumque potius, ne pater natum obruat prematque patrem natus. - Ad genua accido supplex, Vlixe, quamque nullius pedes nouere dextram pedibus admoueo tuis. Miserere matris et preces placidus pias patiensque recipe, quoque te celsum altius superi leuarunt, mitius lapsos preme: misero datur quodcumque, fortunae datur. Sic te reuisat coniugis sanctae torus, annosque, dum te recipit, extendat suos Laerta; sic te iuuenis excipiat tuus, et uota uincens uestra felici indole aetate auum transcendat, ingenio patrem. Miserere matris: unicum adflictae mihi solamen hic est. VL. Exhibe natum et roga. AN. Huc e latebris procede tuis, flebile matris furtum miserae. Hic est, hic est terror, Vlixe, mille carinis. Submitte manus dominique pedes supplice dextra stratus adora nec turpe puta quidquid miseros Fortuna iubet. Pone ex animo reges atauos magnique senis iura per omnis incluta terras, excidat Hector, gere captiuum positoque genu - si tua nondum funera sentis - matris fletus imitare tuae. Vidit pueri regis lacrimas et Troia prior, paruusque minas trucis Alcidae flexit Priamus. Ille, ille ferox, cuius uastis uiribus omnes cessere ferae, qui perfracto limine Ditis caecum retro patefecit iter, hostis parui uictus lacrimis "suscipe" dixit "rector habenas patrioque sede celsus solio; sed sceptra fide meliore tene": hoc fuit illo uictore capi. Discite mites Herculis iras - an sola placent Herculis arma? Iacet ante pedes non minor illo supplice supplex uitamque petit- regnum Troiae quocumque uolet Fortuna ferat. VL. Matris quidem me maeror attonitae mouet, magis Pelasgae me tamen matres mouent, quarum iste magnos crescit in luctus puer. AN. Has, has ruinas urbis in cinerem datae hic excitabit? Hae manus Troiam erigent? Nullas habet spes Troia, si tales habet. Non sic iacemus Troes, ut cuiquam metus possimus esse. Spiritus genitor facit? Sed nempe tractus. Ipse post Troiam pater posuisset animos, magna quos frangunt mala. Si poena petitur (quae peti grauior potest?) famulare collo nobili subeat iugum, seruire liceat. Aliquis hoc regi negat? VL. Non hoc Vlixes, sed negat Calchas tibi. AN. machinator fraudis et scelerum artifex, uirtute cuius bellica nemo occidit, dolis et astu maleficae mentis iacent etiam Pelasgi, uatem et insontes deos praetendis? Hoc est pectoris facinus tui. Nocturne miles, fortis in pueri necem iam solus audes aliquid et claro die. VL. Virtus Vlixis Danaidis nota est satis nimisque Phrygibus. Non uacat uanis diem conterere uerbis: ancoras classis legit. AN. Breuem moram largire, dum officium parens nato supremum reddo et amplexu ultimo auidos dolores satio. VL. Misereri tui utinam liceret. Quod tamen solum licet, tempus moramque dabimus. Arbitrio tuo implere lacrimis: fletus aerumnas leuat. AN. O dulce pignus, o decus lapsae domus summumque Troiae funus, o Danaum timor, genetricis o spes uana, cui demens ego laudes parentis bellicas, annos aui medios precabar, uota destituit deus. Iliaca non tu sceptra regali potens gestabis aula, iura nec populis dabis uictasque gentes sub tuum mittes iugum, non Graia caedes terga, non Pyrrhum trahes; non arma tenera parua tractabis manu sparsasque passim saltibus latis feras audax sequeris nec stato lustri die, sollemne referens Troici lusus sacrum, puer citatas nobilis turmas ages; non inter aras mobili uelox pede, reboante flexo concitos cornu modos, barbarica prisco templa saltatu coles. O morte dira tristius leti genus! Flebilius aliquid Hectoris magni nece muri uidebunt. VL. Rumpe iam fletus, parens: magnus sibi ipse non facit finem dolor. AN. Lacrimis, Vlixe, parua quam petimus mora est; concede paucas, ut mea condam manu uiuentis oculos. Occidis paruus quidem, sed iam timendus. Troia te exspectat tua: i, uade liber, liberos Troas uide. ASTYANAX Miserere, mater. AN. Quid meos retines sinus manusque matris cassa praesidia occupas? Fremitu leonis qualis audito tener timidum iuuencus applicat matri latus, at ille saeuus matre summota leo praedam minorem morsibus uastis premens frangit uehitque: talis e nostro sinu te rapiet hostis. Oscula et fletus, puer, lacerosque crines excipe et plenus mei occurre patri; pauca maternae tamen perfer querelae uerba: "si manes habent curas priores nec perit flammis amor, seruire Graio pateris Andromachen uiro, crudelis Hector? Lentus et segnis iaces? Redit Achilles." Sume nunc iterum comas et sume lacrimas, quidquid e misero uiri funere relictum est, sume quae reddas tuo oscula parenti. Matris hanc solacio relinque uestem: tumulus hanc tetigit meus manesque cari. Si quid hic cineris latet, scrutabor ore. VL. Nullus est flendi modus: abripite propere classis Argolicae moram. CHORVS Quae uocat sedes habitanda captas? Thessali montes et opaca Tempe, an maris uasti domitrix Iolcos? Parua Gyrtone sterilisque Tricce, an frequens riuis leuibus Mothone? An uiros tellus dare militares aptior Phthie meliorque fetu fortis armenti lapidosa Trachin, quae sub Oetaeis latebrosa siluis misit infestos Troiae ruinis non semel arcus? Olenos tectis habitata raris, uirgini Pleuron inimica diuae, an maris lati sinuosa Troezen? Pelion regnum Prothoi superbum, tertius caelo gradus? (hic recumbens montis exesi spatiosus antro iam trucis Chiron pueri magister, tinnulas plectro feriente chordas, tunc quoque ingentes acuebat iras bella canendo.) An ferax uarii lapidis Carystos, an premens litus maris inquieti semper Euripo properante Chalcis? Quolibet uento faciles Calydnae, an carens numquam Gonoessa uento quaeque formidat Borean Enispe? Vrbibus centum spatiosa Crete, Attica pendens Peparethos ora, an sacris gaudens tacitis Eleusin? .... Numquid Aiacis Salamina [ueri aut fera notam Calydona saeua, quasque perfundit subiturus aequor segnibus terras Titaressos undis? Bessan et Scarphen, Pylon an senilem? Pharin an Pisas Iouis et coronis Elida claram? Quolibet tristis miseras procella mittat et donet cuicumque terrae, dum luem tantam Troiae atque Achiuis quae tulit, Sparte, procul absit, absit Argos et saeui Pelopis Mycenae, Neritos parua breuior Zacyntho et nocens saxis Ithace dolosis. Quod manet fatum dominusque quis te, aut quibus terris, Hecabe, uidendam ducet? In cuius moriere regno? HELENA Quicumque hymen funestus, inlaetabilis lamenta caedes sanguinem gemitus habet, est auspice Helena dignus. Euersis quoque nocere cogor Phrygibus: ego Pyrrhi toros narrare falsos iubeor, ego cultus dare habitusque Graios. Arte capietur mea meaque fraude concidet Paridis soror. Fallatur; ipsi leuius hoc equidem reor: optanda mors est sine metu mortis mori. Quid iussa cessas agere? Ad auctorem redit sceleris coacti culpa. - Dardaniae domus generosa uirgo, melior afflictos deus respicere coepit teque felici parat dotare thalamo; tale coniugium tibi non ipsa sospes Troia, non Priamus daret. Nam te Pelasgae maximum gentis decus, cui regna campi lata Thessalici patent, ad sancta lecti iura legitimi petit. Te magna Tethys teque tot pelagi deae placidumque numen aequoris tumidi Thetis suam uocabunt, te datam Pyrrho socer Peleus nurum uocabit et Nereus nurum. Depone cultus squalidos, festos cape, dedisce captam; deprime horrentis comas crinemque docta patere distingui manu. Hic forsitan te casus excelso magis solio reponet. Profuit multis capi. ANDROMACHA Hoc derat unum Phrygibus euersis malum, gaudere - flagrant strata passim Pergama: o coniugale tempus! An quisquam audeat negare? Quisquam dubius ad thalamos eat, quos Helena suadet? Pestis exitium lues utriusque populi, cernis hos tumulos ducum et nuda totis ossa quae passim iacent inhumata campis? Haec hymen sparsit tuus. Tibi fluxit Asiae, fluxit Europae cruor, cum dimicantes lenta prospiceres uiros, incerta uoti - perge, thalamos appara. Taedis quid opus est quidue sollemni face? Quid igne? Thalamis Troia praelucet nouis. Celebrate Pyrrhi, Troades, conubia, celebrate digne: planctus et gemitus sonet. HEL. Ratione quamuis careat et flecti neget magnus dolor sociosque nonnumquam sui maeroris ipsos oderit, causam tamen possum tueri iudice infesto meam, grauiora passa. Luget Andromacha Hectorem et Hecuba Priamum: solus occulte Paris lugendus Helenae est. Durum et inuisum et graue est seruitia ferre? Patior hoc olim iugum, annis decem captiua. Prostratum Ilium est, uersi penates? Perdere est patriam graue, grauius timere. Vos leuat tantus mali comitatus: in me uictor et uictus furit. Quam quisque famulam traheret incerto diu casu pependit? Me meus traxit statim sine sorte dominus. Causa bellorum fui tantaeque Teucris cladis? Hoc uerum puta, Spartana puppis uestra si secuit freta; sin rapta Phrygiis praeda remigibus fui deditque donum iudici uictrix dea, ignosce +Paridi: iudicem iratum mea habitura causa est: ista Menelaum manent arbitria. Nunc hanc luctibus paulum tuis, Andromacha, omissis flecte - uix lacrimas queo retinere. AN. Quantum est Helena quod lacrimat malum! Cur lacrimat autem? Fare quos Ithacus dolos, quae scelera nectat; utrum ab Idaeis iugis iactanda uirgo est, arcis an celsae edito mittenda saxo? Num per has uastum in mare uoluenda rupes, latere quas scisso leuat altum uadoso Sigeon spectans sinu? Dic, fare, quidquid subdolo uultu tegis. Leuiora mala sunt cuncta, quam Priami gener Hecubaeque Pyrrhus. Fare, quam poenam pares exprome et unum hoc deme nostris cladibus, falli: paratas perpeti mortem uides. HEL. Vtinam iuberet me quoque interpres deum abrumpere ense lucis inuisae moras uel Achillis ante busta furibunda manu occidere Pyrrhi, fata comitantem tua, Polyxene miseranda, quam tradi sibi cineremque Achilles ante mactari suum, campo maritus ut sit Elysio, iubet. AN. Vide ut animus ingens laetus audierit necem. Cultus decoros regiae uestis petit et admoueri crinibus patitur manum: mortem putabat illud, hoc thalamos putat. At misera luctu mater audito stupet; labefacta mens succubuit - assurge, alleua animum et cadentem, misera, firma spiritum. Quam tenuis anima uinculo pendet leui: minimum est quod Hecubam facere felicem potest - spirat, reuixit. prima mors miseros fugit. HECVBA Adhuc Achilles uiuit in poenas Phrygum? Adhuc rebellat? O manum Paridis leuem. Cinis ipse nostrum sanguinem ac tumulus sitit. Modo turba felix latera cingebat mea, lassabar in tot oscula et tantum gregem diuidere matrem; sola nunc haec est super, uotum, comes, leuamen afflictae, quies; haec totus Hecubae fetus, hac sola uocor iam uoce mater. Dura et infelix age elabere anima, denique hoc unum mihi remitte funus - inrigat fletus genas imberque uicto subitus e uultu cadit: laetare, gaude, nata. Quam uellet tuos Cassandra thalamos, uellet Andromache tuos! AN. Nos, Hecuba, nos, nos, Hecuba, lugendae sumus, quas mota classis huc et huc sparsas feret; hanc cara tellus sedibus patriis teget. HEL. Magis inuidebis, si tuam sortem scies. AN. An aliqua poenae pars meae ignota est mihi? HEL. Versata dominos urna captiuis dedit. AN. Cui famula trador? Ede: quem dominum uoco? HEL. Te sorte prima Scyrius iuuenis tulit. AN. Cassandra felix, quam furor sorti eximit Phoebusque. HEL. Regum hanc maximus rector tenet. HEC. Estne aliquis, Hecubam qui suam dici uelit? Ithaco obtigisti praeda nolenti breuis. HEC. Quis tam impotens ac durus et iniquae ferus sortitor urnae regibus reges dedit? Quis tam sinister diuidit captas deus? Quis arbiter crudelis et miseris grauis eligere dominos nescit et saeua manu dat iniqua miseris fata? Quis matrem Hectoris armis Achillis miscet? Ad Vlixem uocor: nunc uicta, nunc captiua, nunc cunctis mihi obsessa uideor cladibus: domini pudet, non seruitutis. [Hectoris spolium feret qui tulit Achillis?] sterilis et saeuis fretis inclusa tellus non capit tumulos meos. Duc, duc, Vlixe, nil moror, dominum sequor; me mea sequentur fata (non pelago quies tranquilla ueniet, saeuiet uentis mare) et bella et ignes et mea et Priami mala. Dumque ista ueniant, interim hoc poenae loco est: sortem occupaui, praemium eripui tibi. Sed incitato Pyrrhus accurrit gradu uultuque toruo. Pyrrhe, quid cessas? Age reclude ferro pectus et Achillis tui coniunge soceros. Perge, mactator senum et hic decet te sanguis - abreptam trahit. Maculate superos caede funesta deos, maculate manes - quid precer uobis? Precor his digna sacris aequora: hoc classi accidat toti Pelasgae, ratibus hoc mille accidat meae precabor, cum uehar, quidquid rati. CHORVS Dulce maerenti populus dolentum, dulce lamentis resonare gentes; lenius luctus lacrimaeque mordent, turba quas fletu similis frequentat. Semper a semper dolor est malignus: gaudet in multos sua fata mitti seque non solum placuisse poenae. Ferre quam sortem patiuntur omnes nemo recusat. Nemo se credet miserum, licet sit: tolle felices; remouete multo diuites auro, remouete centum rura qui scindunt opulenta bubus: pauperi surgent animi iacentes - est miser nemo nisi comparatus. Dulce in immensis posito ruinis, neminem laetos habuisse uultus: ille deplorat queriturque fatum, qui secans fluctum rate singulari nudus in portus cecidit petitos; aequior casum tulit et procellas, mille qui ponto pariter carinas obrui uidit tabulaque litus naufraga sterni, mare cum coactis fluctibus Corus prohibet reuerti. Questus est Hellen cecidisse Phrixus, cum gregis ductor radiante uillo aureo fratrem simul ac sororem sustulit tergo medioque iactum fecit in ponto; tenuit querelas et uir et Pyrrha, mare cum uiderent, et nihil praeter mare cum uiderent unici terris homines relicti. Soluet hunc coetum lacrimasque nostras sparget huc illuc agitata classis, ... et tuba iussi dare uela nautae cum simul uentis properante remo prenderint altum fugietque litus. Quis status mentis miseris, ubi omnis terra decrescet pelagusque crescet, celsa cum longe latitabit Ide? tum puer matri genetrixque nato Troia qua iaceat regione monstrans dicet et longe digito notabit: "Ilium est illic, ubi fumus alte serpit in caelum nebulaeque turpes." Troes hoc signo patriam uidebunt. NVNTIVS O dura fata, saeua miseranda horrida! Quod tam ferum, tam triste bis quinis scelus Mars uidit annis? Quid prius referens gemam, tuosne potius, an tuos luctus, anus? HECVBA Quoscumque luctus fleueris, flebis meos: sua quemque tantum, me omnium clades premit; mihi cuncta pereunt: quisquis est Hecubae est miser. NVN. Mactata uirgo est, missus e muris puer; sed uterque letum mente generosa tulit. ANDROMACHA Expone seriem caedis, et duplex nefas persequere: gaudet magnus aerumnas dolor tractare totas. Ede et enarra omnia. NVN. Est una magna turris e Troia super, assueta Priamo, cuius e fastigio summisque pinnis arbiter belli sedens regebat acies. Turre in hac blando sinu fouens nepotem, cum metu uersos graui Danaos fugaret Hector et ferro et face, paterna puero bella monstrabat senex. Haec nota quondam turris et muri decus, nunc saeua cautes, undique adfusa ducum plebisque turba cingitur; totum coit ratibus relictis uulgus. His collis procul aciem patenti liberam praebet loco, his alta rupes, cuius in fastigio erecta summos turba librauit pedes. Hunc pinus, illum laurus, hunc fagus gerit et tota populo silua suspenso tremit. Extrema montis ille praerupti petit, semusta at ille tecta uel saxum imminens muri cadentis pressit, atque aliquis (nefas) tumulo ferus spectator Hectoreo sedet. Per spatia late plena sublimi gradu incedit Ithacus paruulum dextra trahens Priami nepotem, nec gradu segni puer ad alta pergit moenia. Vt summa stetit pro turre, uultus huc et huc acres tulit intrepidus animo. Qualis ingentis ferae paruus tenerque fetus et nondum potens saeuire dente iam tamen tollit minas morsusque inanes temptat atque animis tumet: sic ille dextra prensus hostili puer ferox superbit. Mouerat uulgum ac duces ipsumque Vlixem. Non flet e turba omnium qui fletur; ac, dum uerba fatidici et preces concipit Vlixes uatis et saeuos ciet ad sacra superos, sponte desiluit sua in media Priami regna. - AN. Quis Colchus hoc, quis sedis incertae Scytha commisit, aut quae Caspium tangens mare gens iuris expers ausa? Non Busiridis puerilis aras sanguis aspersit feri, nec parua gregibus membra Diomedes suis epulanda posuit. Quis tuos artus teget tumuloque tradet? NVN. Quos enim praeceps locus reliquit artus? ossa disiecta et graui elisa casu; signa clari corporis, et ora et illas nobiles patris notas, confundit imam pondus ad terram datum; soluta ceruix silicis impulsu, caput ruptum cerebro penitus expresso - iacet deforme corpus. AN. Sic quoque est similis patri. NVN. Praeceps ut altis cecidit e muris puer fleuitque Achiuum turba quod fecit nefas, idem ille populus aliud ad facinus redit tumulumque Achillis. Cuius extremum latus Rhoetea leni uerberant fluctu uada; aduersa cingit campus et cliuo leui erecta medium uallis includens locum crescit theatri more. Concursus frequens impleuit omne litus: hi classis moram hac morte solui rentur, hi stirpem hostium gaudent recidi. Magna pars uulgi leuis odit scelus spectatque; nec Troes minus suum frequentant funus et pauidi metu partem ruentis ultimam Troiae uident: cum subito thalami more praecedunt faces et pronuba illi Tyndaris, maestum caput demissa. "Tali nubat Hermione modo" Phryges precantur, "sic uiro turpis suo reddatur Helena." terror attonitos tenet utrosque populos. Ipsa deiectos gerit uultus pudore, sed tamen fulgent genae magisque solito splendet extremus decor, ut esse Phoebi dulcius lumen solet iamiam cadentis, astra cum repetunt uices premiturque dubius nocte uicina dies. Stupet omne uulgus: [et fere cuncti magis peritura laudant] hos mouet formae decus, hos mollis aetas, hos uagae rerum uices; mouet animus omnes fortis et leto obuius, [Pyrrhum antecedit; omnium mentes tremunt] mirantur ac miserantur. Vt primum ardui sublime montis tetigit, atque alte edito iuuenis paterni uertice in busti stetit, audax uirago non tulit retro gradum; conuersa ad ictum stat truci uultu ferox. Tam fortis animus omnium mentes ferit, nouumque monstrum est Pyrrhus ad caedem piger. Vt dextra ferrum penitus exactum abdidit, subitus recepta morte prorupit cruor per uulnus ingens. Nec tamen moriens adhuc deponit animos: cecidit, ut Achilli grauem factura terram, prona et irato impetu. Vterque fleuit coetus; at timidum Phryges misere gemitum, clarius uictor gemit. Hic ordo sacri. Non stetit fusus cruor humoue summa fluxit: obduxit statim saeuusque totum sanguinem tumulus bibit. HEC. Ite, ite, Danai, petite iam tuti domos; optata uelis maria diffusis secet secura classis: concidit uirgo ac puer; bellum peractum est. Quo meas lacrimas feram? Vbi hanc anilis exspuam leti moram? Natam an nepotem, coniugem an patriam fleam? An omnia an me? Sola mors uotum meum, infantibus, uiolenta, uirginibus uenis, ubique properas, saeua: me solam times uitasque, gladios inter ac tela et faces quaesita tota nocte, cupientem fugis. non hostis aut ruina, non ignis meos absumpsit artus: quam prope a Priamo steti. NVN. Repetite celeri maria, captiuae, gradu: iam uela puppis laxat et classis mouet.